بیستم تیرماه سالروز درگذشت عنایتالله رضاآنچه از سوی غزان بر مردم آذربایجان تحمیل شد تنها زبان بو…
انتشار: 2026/07/11 10:04 UTC
بیستم تیرماه سالروز درگذشت عنایتالله رضاآنچه از سوی غزان بر مردم آذربایجان تحمیل شد تنها زبان بود که خود آمیزهای از زبان اغوزها با ترکی باستان به شمار میرفت. دگرگونی قومی را تنها با معیار زبان نمیتوان اندازه گرفت. زبان یکی از شروط است، ولی تنها شرط نیست. شرایط متعدّد دیگری نیز وجود دارند که روابط اقتصادی، شیوۀ زندگی و دیگر مظاهر تمدّن و فرهنگ از زمرۀ آنها هستند. این عوامل در آذربایجان و دیگر نواحی ایران همچنان پایدار ماندند و سرانجام با گذشت زمان ایلهای غز و قبچاق را در هر گوشه و کناری به انزوا کشانیدند و فاتحان مجبور شدند هریک در جایی خرگاههای خود را برپا دارند و از زندگی شهری کناره گیرند. وجود ایلها در نواحی مختلف آذربایجان به صورت منطقهای خود نمونۀ روشنی در تأیید این سخن است.در ضمن باید افزود که مهاجمان با اینکه زبان خود را به مردم مغلوب تحمیل کردند معهذا نتوانستند موجبات یگانگی آنان را فراهم آورند. گرچه زبان ترکی بر آسیای صغیر، آذربایجان و قفقاز مسلط شد بااینهمه زبان به تنهایی نتوانست موجبات چنین وحدتی را فراهم آورد؛ زیرا تمدّن و فرهنگ مردم آسیای صغیر، آذربایجان و قفقاز همگون و همسان نبود.چه از سوی دولت ترکیه و چه از سوی دولت قفقاز کسانی بودهاند که در گذشته مشابهتهای زبانی را بهانه قرار دادند و کوشیدند تا زمینهای برای اتّحاد ترکیزبانان این ناحیه فراهم آورند؛ گاه به جنگهایی نیز دست زدند و از کوششهای تبلیغی و تهییجی دریغ نورزیدند. بااینهمه تفاوتهای مدنی و فرهنگی خود به سدی طبیعی در برابر این تلاشها بدل گردید.[آذربایجان و ارّان (آلبانیای قفقاز)، دکتر عنایتالله رضا، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹، ص ۱۵۵-۱۵۶]بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی@AfsharFoundation