📗 سالگرد اجباری شدن نام خانوادگی در ایران🏢 امروزه نخستین فرهنگستان کشورمان، فرهنگستان ایران (۱۳۱۴-۱…
انتشار: 2026/08/20 05:14 UTCدریافت: 2026/08/21 03:20 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/21 03:20 UTC
📗 سالگرد اجباری شدن نام خانوادگی در ایران🏢 امروزه نخستین فرهنگستان کشورمان، فرهنگستان ایران (۱۳۱۴-۱۳۲۰)، با حضور بزرگانی چون #محمدعلی_فروغی، دکتر #حسین_گل_گلاب، #غلامرضا_رشید_یاسمی، #علی_اکبر_دهخدا، #سعید_نفیسی، #علی_اصغر_حکمت، #حسین_سمیعی، دکتر #محمود_حسابی، و دیگران، به خوشنامی و تصویب واژههایی ماندگار (مانند شهرداری، کارمند، پزشکی، دامپزشک، دانشجو، دادگستری، دادگاه، بهداری، بهداشت، و غیره) شناخته میشود، اما در برخورد با فرهنگستان کنونی سخنانی افسوسمندانه از این دست میشنویم که: «آن زمان چه کسانی عضو فرهنگستان بودند و چه واژههایی داشتند و امروز چه کسانی هستند و چه واژههایی دارند!». خوب است بدانیم همین دیدگاه دربارۀ آن فرهنگستان هم وجود داشت و پس از چندین دهه نگرشها چندان اصلاح نشده است. برای نمونه #مهدی_قلی_خان_هدایت (مخبرالسلطنه، ۱۲۴۳-۱۳۳۴) گفته بود:«از یک طرف کلمات فصیح رایج عربی را ... ترک میکنند از طرف دیگر فرهنگستان مرکبات ناهموار ناهنجار میسازد ... در فرانسه و در ممالک دیگر تأسیس آکادمی شد... ما هم فرهنگستان ساختیم، اما برای تخریب ریشۀ زبان! آکادمی هیچ مخالف با کلمات لاتینی و یونانی ... نشد. همان کیفیت را، بلکه بهمراتب بیشتر و بهتر، عربی دارد... . فرهنگستان هیئتی بود مرکب از چند نفر اعضای ناجور غالب بیسواد ... امر بود که بهجای کلمات عربی فارسی بیاورند و میدان لغت در فارسی بینهایت تنگ است و پای تتبع لنگ... مثلاً سجل را ... شناسنامه کردند ... من ایراد کردم، گفتند شناسنامه به عرض رسیده است و تصویب فرمودهاند. دیگر جای سخن نبود ... بعضی اختیارات فرهنگستان حقیقت مفتضح بود و در شهر مسخره میشد ... ادبا متأسف، هزارگونه سخن بر زبان و لب خاموش. مرکباتی بدترکیب به قالب زدهاند ...».بهامید درس گرفتن از گذشته.✍🏻 سمانه ملکخانی#نوواژه_ستیزی#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
پستهای تلگرام — چشموچراغ
📜بخشنامه به شهرداری برای بهکارگیری واژههای مصوب #فرهنگستان_ایران (۱۳۱۴-۱۳۲۰)، ۱۶ آبانماه ۱۳۱۸#سند#واژه#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
🏢 فرهنگستان دوم، بخش ۴فرهنگستان دوم متهم به سرهگرایی و عربیستیزی بود و بسیاری از واژههای پیشنهادیاش با انتقادهای تند روبهرو بودند؛ اما، با گذر زمان و کوششهای فرهنگستان سوم و فارسیدوستان، دیدگاهها قدری تغییر کرد. برخی از آن واژهها، با تغییراتی، پذیرفته و بهکار گرفته شدند؛ برای مثال، اگر از خودِ واژۀ «رایانه» چندان استقبال نشد، اما «رایاـ» و «رایانش» و «رایانشی» جای خود را باز کردند. دربارۀ واژۀ «ترابری» و استفاده از پیشوند «تَراـ» هم در گذشته توضیح داده بودیم. این موارد، همچنین استفاده از پیشوند «پیراـ» (در واژهای مانند «پیراپزشکی»)، از مصداقهایی هستند که در امر واژهسازی و بهرهوری از وندها و واژههای کهن نوآورانه و راهگشا بودند. نمونۀ دیگر برابر فارسی «افزارگان»* برای hardware بود که بعداً جای خود را به «سختافزار» داد و «نرمافزار» هم در پی آن برای software ساخته شد. واژههایی مانند «توژ»* (در برابر فیلم) یا «فرنشین»* (دربرابر رئیس) هم که در آن زمان در روزنامهها و مقالات به تمسخر گرفته میشدند، امروز گرایشهایی به استفاده از آنها بهچشم میخورَد.🔴 «افزارگان» اکنون مترادف با «تجهیزات» دربرابر equipment (در گروه #مهندسی) و دربرابر material (در گروه #علوم_نظامی)، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی است.✴️ «توژ» بهمعنی پوست درختی باشد که بر زین اسب و کمان و امثال آن پوشند، و معرّب آن توج است (لغتنامۀ دهخدا).✴️ دربارۀ «فرنشین» در فرستۀ دیگری خواهیم خواند.✍🏻 سمانه ملکخانی#تاریخچه_واژه_گزینی#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
🎬 به یاد استاد #علی_حاتمی (۲۴ مرداد ۱۳۲۳ – ۱۴ آذر ۱۳۷۵) و دیگر درگذشتگان🇮🇷 علی حاتمی و زبان و فرهنگ و موسیقی ایران#تکه_فیلم، بخشهایی از مستند «آن معلم بیاستاد»#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
🖋 دکتر #جلیل_دوستخواه (۱۵ شهریور ۱۳۱۲ – ۳ فروردین ۱۴۰۵)#فرهنگستان_ایران#گزین_گویه#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
📺 همهگیری (epidemy) و دنیاگیری (pandemicity)🎤 #نسرین_پرویزی، معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی👥 همهگیری: شیوع بیشازحد یک بیماری یا عارضه در جمعیتی معین🌍 دنیاگیری: حالت دنیاگیر بودن یک بیماری#تکه_فیلم#فارسی_بان (۳۰ خرداد ۱۴۰۰)گروه واژهگزینی #پزشکی#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
🎤 به مناسبت روز خبرنگارخبرنگار، خبرخوان، خبرگزاری، خبرپراکنی، خبررسانی، خبرچینی، خبرنامه.بیشک واژههای بیشتری را میشناسید که با واژهٔ «خبر» ساخته شده باشد. آیا تاکنون توجه کردهاید که «خبر» واژهای عربیتبار است؟ فکر میکنید به همین دلیل باید آن را بهکار نبریم؟ در زبان فارسی، واژهگزینان برای پذیرش واژهٔ غیرفارسیتبار شرطهایی تعیین کردهاند، ازجمله کوتاهی واژه و سابقهٔ حضور طولانی آن در زبان فارسی. واژههایی که این ویژگیها را داشته باشند و در فرایندهای واژهسازی فارسی بهراحتی بهکار روند، واژههای فارسی تلقی میشوند و ساخت یا انتخاب معادل برای آنها لازم نیست.#واژه_شناسی#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی@cheshmocheragh
