♻️ نابودی تدریجی شاید در زمین سوخته🗒 جمله مشهوری از یک شاعر طتزپرداز رومی در قرن اول و دوم میلادی و…
انتشار: 2026/07/18 19:16 UTC
♻️ نابودی تدریجی شاید در زمین سوخته🗒 جمله مشهوری از یک شاعر طتزپرداز رومی در قرن اول و دوم میلادی وجود دارد که اشاره دارد به وضعیتی که مردی برای اطمینان از وفاداری همسرش برای او نگهبان می گذارد. «جووِنال» تاکید می کند «چه کسی خودِ نگهبانان را نگهبانی خواهد کرد؟» این جمله بارها در کاربردهای مختلف به کار رفته است، به ویژه جایی که نظارت بر قوای قهریه و نظامی و پاسخگو کردن آنها در مقابل قانون و جامعه مطرح است. در اغلب نظامهای دموکراتیک، در هر رویدادی که منجر به آسیب جدی به جامعه، منافع ملی یا مقام های سیاسی شود؛ حتی اگر عالیترین مقام هم کشته نشود، صرف شکست در حفاظت یا غافلگیری راهبردی برای بازخواست و پاسخگو کردن نهادی که مسئول شناخته می شود، کافی است. اگر عالیترین مقام کشته شود، انتظار پاسخگویی بسیار شدیدتر است.⬅️ حال به یک سال گذشته باز می گردیم، دو غافلگیری جدی نظامی در اولین دقایق آغاز حملات نظامی علیه حفاظت شده ترین نهادهای کشور و یک غافلگیری امنیتی (به روایت رسمی حکومتی) که تعدادی ترورسیم با انواع سلاح های گرم و سرد در کوچه و خیابان های شهرهای کشور مردم را قتل عام کردند، بارها همگان را با این پرسش روبهرو کرد که چگونه ممکن است در حساسترین لحظات امنیتی و نظامی، خطاهایی در بالاترین سطوح رخ دهد و هیچ نهاد نظارتی برای پاسخگو کردن و هیچ پاسخگویی وجود نداشته باشد؟ ⬅️ با این مقدمه و در شرایطی که زمزمه های بسیاری است، نهاد نظامی با تصمیمات نهاد سیاسی هماهنگ نیست و با شلیک به کشتی ها تفاهم نامه را که حاصل تلاش بسیار تیم مذاکره کننده طی هفته ها و با پشتوانه اجماع شورای امنیت ملیِ منهای یک نفر، بوده، عملا هرزنامه ساخته و جنگی دوباره را به کشور تحمیل کرده، پرسشی که باید پاسخ گفت این است که اگر قدرتمندترین نهاد دارای ابزار قهریه دچار خطای راهبردی شود، چه کسی باید آن را بازخواست کند؟ اینجاست که مفهوم «پاسخگویی» پررنگ می شود. پاسخگویی پیش از آنکه یک فضیلت دموکراتیک باشد، سازوکاری برای حفظ کارآمدی دولت است. هیچ سازمان پیچیدهای بدون امکان ارزیابی عملکرد خود دوام نمیآورد. چرا باید تصور کنیم تنها نهادی که از این قاعده مستثناست، نهادی باشد که بیشترین ابزار قدرت را در اختیار دارد؟⬅️ «پیتر فیور»، نظریهپرداز برجسته «روابط مدنی–نظامی»، مسئله را دقیقاً از همین زاویه میبیند. او میگوید پرسش اصلی فقط این نیست که ارتش چقدر قدرتمند یا حرفهای است؛ بلکه این است که چگونه میتوان اطمینان یافت نهادی که مأمور اجرای تصمیمات سیاسی است، در همان چارچوب عمل میکند و اگر خطا یا تخطی رخ داد، چه سازوکاری برای بررسی و اصلاح آن وجود دارد. از نگاه او، پاسخگویی، بخشی از معماری دولت مدرن است، نه امتیازی که گاه به نهادهای مدنی داده شود.⬅️ «کارل دویچ»، نظریهپرداز سیاست، دولت را به دستگاه عصبی بدن انسان تشبیه میکند. بدن زمانی سالم میماند که پیام درد را دریافت کند و بر اساس آن واکنش نشان دهد. اگر اعصاب بدن از کار بیفتد، ممکن است انسان همچنان راه برود؛ اما دیگر متوجه آسیبهای خود نخواهد شد. دولت نیز بدون سازوکار بازخورد، به تدریج توانایی تشخیص و اصلاح خطاهایش را از دست میدهد. پاسخگویی همان حلقهای است که تجربه شکست را به دانش و اصلاح تبدیل میکند.⬅️ مفهومی وجود دارد به نام «زنجیره پاسخگویی»، زنجیرهای که در آن هیچ نهادی، صرفنظر از میزان قدرتش، خارج از ارزیابی نیست. فرمانده نظامی به مقام سیاسی (به طور مثال وزیر دفاع) پاسخگوست، مقام سیاسی در برابر دولت و دولت در مقابل نهادهای نظارتی مثل پارلمان و نهاد قانونگذاری مسئول است و در نهایت همه در پیشگاه قانون و جامعه قرار دارند. هدف این زنجیره، جلوگیری از انباشت خطاهایی است که گاه از خطا هم فراتر می رود و در حاشیه ای امن، به خودسری منجر می شود. ⬅️ به همین دلیل، در بسیاری از کشورها پس از هر بحران بزرگ نظامی یا امنیتی، کمیسیونهای حقیقتیاب تشکیل میشود، عملکرد فرماندهان بررسی میشود، گزارشهای رسمی منتشر میشود و در بسیاری موارد، عالیترین مقامات نظامی یا سیاسی مسئولیت میپذیرند و کنار میروند. شاید بزرگترین سوءتفاهم درباره پاسخگویی همین باشد که عدهای آن را نشانه ضعف اقتدار میدانند. حال آنکه تجربه تاریخی دولتها چیز دیگری میگوید؛ چرا که اگر خطاها اصلاح نشوند؛ انباشته میشوند و هر بحران جدید، هزینهای سنگینتر از بحران پیشین بر جای میگذارد که ایستگاه آخر به ویژه در مورد نهادهای قهری و نظامی، زمین سوخته است.⬅️ حکومت ها بیش از آنکه از دشمنان بیرونی فرو بریزند، از زمانی شروع به فروپاشی می کنند که سازوکارهای یادگیری درونی خود را از دست میدهند. ساخت قدرتی که ظرفیت خوداصلاحی تدریجی خود را نابود کند، محکوم به نابودی تدریجی، شاید در زمینی سوخته است.مرضیه حاجی هاشمی✍t.me/darvishane49
