فرازان | آپارتاید شهری و بازتولید نابرابری در کلان‌شهرها: نگاهی به جغرافیا و طبقهشهر مدرن در نگاه ن…

فرازان | آپارتاید شهری و بازتولید نابرابری در کلان‌شهرها: نگاهی به جغرافیا و طبقهشهر مدرن در نگاه نخست عرصه‌ای خنثی از خیابان‌ها، ساختمان‌ها، خطوط مترو و فضاهای عمومی به نظر می‌رسد که شهروندان آزادانه در آن زیست می‌کنند.اما از منظر تحلیل انتقادی اقتصاد سیاسی، این کالبد فیزیکی بازتابی عریان و بی‌رحمانه از مناسبات مبتنی بر قدرت و ثروت در نظام اقتصادی حاکم است.کلان‌شهر معاصر نه تنها فضایی برای زندگی نیست، بلکه کارخانه‌ای بزرگ برای بازتولید نابرابری اجتماعی و طرد فرودستان است؛ فضایی که در آن جغرافیا به ابزاری برای اعمال آپارتاید طبقاتی بدل شده است.کالایی شدن فضا و الغای «حق به شهر»در دهه ۱۹۶۰ میلادی، هانری لوفور، فیلسوف و جامعه‌شناس برجسته، برای نخستین بار مفهوم بنیادین «حق به شهر» (The Right to the City) را مطرح کرد.از این منظر، شهر محصول انباشت کار جمعی طبقه کارگر و توده‌های مولد است؛ بنابراین حق طبیعی ساکنان آن است که در تولید، بازآفرینی و تصمیم‌گیری درباره فضای زیست خود نقش داشته باشند.اما سیستم اقتصادی مدرن با قبضه کردن مالکیت زمین و مسکن، این حق بنیادین را از اقشار تحت فشار سلب کرده است.در این ساختار، فضا به یک «کالا» مبدل می‌شود که ارزش مبادله‌ای آن در بازار آزاد تعیین می‌گردد. هنگامی که مسکن، زمین و حتی دسترسی به هوای پاک و محله‌های امن به کالا تبدیل شوند، طبیعی است که طبقات فرودست و کارگر به دلیل ناتوانی در پرداخت هزینه‌های نجومی، از هسته مرکزی شهرها جارو شده و به حاشیه‌های دوردست رانده شوند.انباشت سرمایه و بحران مسکندیوید هاروی، جغرافیدان و نظریه‌پرداز برجسته معاصر، در تحلیل‌های خود نشان می‌دهد که چگونه سرمایه برای حل بحران‌های دوره‌ای خود به فضای شهری پناه می‌برد.هنگامی که نرخ سود در بخش‌های سنتی تولید کاهش می‌یابد، سرمایه به سمت سوداگری در زمین، مستغلات و مگاپروژه‌های شهری سرازیر می‌شود.این روند به قیمت نابودی زندگی طبقات فرودست تمام می‌شود. بافت‌های فرسوده شهری که روزگاری محل سکونت سنتی اقشار کم‌درآمد بود، تحت لوای پروژه‌های «نوسازی»، «بهسازی شهری» و «اعیان‌نشینی» (Gentrification) تخریب می‌شوند. خانه‌های ارزان‌قیمت از بین می‌روند و جای خود را به برج‌های تجاری، مال‌های لوکس و آپارتمان‌های فوق‌مدرن می‌دهند.در نتیجه، کارگران شهری به اجبار از مرکز شهر اخراج شده و به سکونتگاه‌های غیررسمی، حاشیه‌های بی‌سروصدا یا بافت‌های فرسوده دورافتاده تبعید می‌گردند.گیت‌کامینیتی‌ها و آپارتاید فضاییدر سوی دیگر این طیف قطبی‌شده، بورژوازی نوکیسه و اقلیت صاحب ثروت حضور دارند که با انباشت منابع کلان، اقدام به جداسازی فیزیکی خود از توده‌های مردم می‌کنند.ظهور و گسترش «شهرک‌های حصارکشی‌شده» (Gated Communities)، برج‌های محافظت‌شده با سیستم‌های امنیتی پیشرفته و مناطق مسکونی انحصاری، مصداق عینی آپارتاید شهری در کلان‌شهرهاست.این محله‌های حصارکشی‌شده فراتر از یک سرپناه، دژهایی هستند که هدف آن‌ها ایجاد ایمنی کاذب در برابر «فقر عریان» و طرد اجتماعی اقشار کم‌درآمد است.در این جغرافیای طبقاتی، لایه‌های برخوردار جامعه در جزیره‌های رفاه، پاکی و آسایش زندگی می‌کنند، در حالی که کارگران و فرودستان در فضاهای فرسوده، آلوده و فاقد زیرساخت‌های حداقلیِ شهری محصور شده‌اند.فضا به مثابه ابزار کنترل و انتفاعفضاهای شهری مدرن بر اساس منطق حداکثرسازی سود طراحی و مهندسی شده‌اند. از سیستم حمل‌ونقل عمومی گرفته تا توزیع مراکز درمانی، تفریحی و فرهنگی، همگی به گونه‌ای چینش یافته‌اند که بیشترین بهره‌وری را برای انباشت ثروت داشته باشند.فضاهای عمومی در حال خصوصی شدن هستند؛ نیمکت‌های پارک‌ها، پیاده‌روها و میادین شهر به شکلی طراحی می‌شوند که حضور کارگران فصلی، بی‌خانمان‌ها و اقشار ضعیف را محدود و غیرقابل‌تحمل کنند.در نهایت، جغرافیا و شهر در این ساختار به خط مقدم نابرابری اجتماعی تبدیل شده‌اند. تا زمانی که مسکن و فضا به عنوان کالا در خدمت سوداگری اقلیتی مشخص باشد، آپارتاید شهری روزبه‌روز عمیق‌تر شده و شهر به زندانی طبقاتی برای اکثریت جامعه بدل خواهد شد.رهایی از این بحران نیازمند بازپس‌گیری فضای شهری و تحقق عملی «حق به شهر» از طریق اراده جمعی طبقات فرادست و تحت فشار است.آنچه خواندید برگرفته از کتاب «شهرهای شورشی: از حق به شهر تا انقلاب شهری» (Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution) – اثر دیوید هاروی (David Harvey) بود/فراز@farazdaily