🔘 آیا جزر و مدهای گرانشی عامل انقراضهای بزرگ زمین بودهاند؟🌌 این تصویرسازی، یک موج جزر و مدی عظیم…
انتشار: 2026/06/30 07:44 UTC
🔘 آیا جزر و مدهای گرانشی عامل انقراضهای بزرگ زمین بودهاند؟🌌 این تصویرسازی، یک موج جزر و مدی عظیم را نشان میدهد که بر اثر پروازِ نزدیک (Flyby) یک جرم آسمانیِ هماندازه با سیارات ایجاد شده است. تحقیقات جدید نشان میدهند که زمین ممکن است در ۶۰۰ میلیون سال گذشته، چندین پرواز نزدیک و خطرناک را تجربه کرده باشد که به انقراضهای جمعی کمک کرده یا عامل اصلی آنها بودهاند. (اعتبار تصویر: arXiv - 2026)¹★ حیات روی زمین مسیر تکاملی طولانی را طی کرد تا در نهایت ما را به وجود آورد؛ گونهای به ظاهر هوشمند که اکنون بر سیاره مسلط است. اما هیچ طرح یا نقشه بزرگی در کار نبود، بلکه همه چیز حاصل تصادف، طبیعت و شانس بود. حیات روی زمین چندین بار با انقراضهای بزرگ مواجه شد، اما هر بار دوباره از جا برخاست، خاک خود را تکاند و به مسیر طولانی خود به سمت پیچیدگی ادامه داد.²★ برخورد سیارک «چیکشولوب» (Chicxulub) که دایناسورها را از بین برد و فضا را برای صعود پستانداران آماده کرد، همیشه در صدر اخبار است. اما شاید رویدادهای ظریفتر و پنهانتری نیز وجود داشتهاند که به انقراضها دامن زدهاند؛ از جمله جزر و مدهای گرانشیِ ناشی از پروازِ نزدیکِ جرمهای آسمانیِ هماندازه با سیارات یا سیارههای کوتوله.³★ این فرضیه بر اساس مقاله جدیدی از «دانیله فارجیون»، استاد پژوهشگر دانشگاه رم و رصدخانه نجومی کاپودیمونته در ناپل، مطرح شده است. این مقاله با عنوان «انقراضهای جمعی بر اثر جزر و مدهای گرانشی» در کنفرانس «رفتار چندفرکانسی منابع کیهانی پرانرژی» در پالرمو ارائه شده و در حال حاضر در سرور پیشنویس arXiv در دسترس است.⁴★ فارجیون اشاره میکند که شواهد زیادی دال بر وجود جمعیت بزرگی از اجرام هماندازه با سیارههای کوتوله در بخشهای بیرونی منظومه شمسی وجود دارد که «پلوتو» شناختهشدهترین عضو آنهاست. ممکن است هزاران یا دهها هزار جُرم از این دست در مدارهای بیضوی در حال حرکت باشند. اختلالات گرانشی میتواند برخی از این اجرام را به بخش داخلی منظومه شمسی بفرستد؛ جایی که برخوردهایی مانند برخورد زمین و سیاره «تیا» (Theia) منجر به شکلگیری ماه شد. اما احتمال رخ دادن یک «پرواز نزدیک» بسیار بیشتر از یک برخورد مستقیم و شاخبهشاخ است.⁵★ فارجیون مینویسد: «این عبورهای نزدیک ممکن است آثار جزر و مدی شدیدی بر جای گذاشته باشند: موجهای غولآسا، فورانهای آتشفشانی بزرگ، عقبنشینی دریاها، رگبارهای شهابی منسجم و اختلالات شدید اقلیمی. این سازوکارها، همانطور که از همبستگیهای عجیب در سوابق زمینشناسی برمیآید، میتوانند در چندین انقراض بیولوژیکی بزرگ در ۶۰۰ میلیون سال گذشته نقش داشته باشند.»⁶★ فارجیون توضیح میدهد که انقراضهای جمعیِ بزرگ زمین، از نظر زمانی با تغییرات شدید اقلیمی، برخوردهای شهابی و فورانهای آتشفشانیِ عظیم همبستگی دارند. اما همبستگی یک چیز است و یافتن پیوندهای قطعی میان آنها چیز دیگر. او مینویسد: «دلیل این امر روشن نیست. برخوردهای شهابی به تنهایی، فورانهای آتشفشانی به تنهایی یا عقبنشینی دریاها به تنهایی نمیتوانستند عامل تمام انقراضهای جمعی بزرگ باشند.»⁷★ در حالی که شواهد فراوانی (از جمله ناهنجاری عنصر ایریدیوم) وجود دارد که نشان میدهد یک برخورد سیارکی در حدود ۶۴ میلیون سال پیش دایناسورها را منقرض کرد، دلایل سایر انقراضهای جمعی هنوز تا این حد واضح نیستند.⁸★ بزرگترین انقراض شناختهشده تاریخ زمین ۲۵۱ میلیون سال پیش رخ داد و تعیین دقیق علت آن همچنان دشوار است. نویسنده توضیح میدهد: «با این حال، نه ناهنجاری ایریدیوم و نه هیچ دهانه شهابی بزرگی پیدا نشده است که تاریخ آن به انقراض جمعی پرمین-تریاسه (P/T) در ۲۵۱ میلیون سال پیش بازگردد؛ رویدادی که بزرگترین انقراض شناختهشده در تاریخ حیات است و در آن بین ۸۰٪ تا ۹۵٪ از گونههای جهانی نابود شدند.»⁹★ فارجیون میگوید: «ما در اینجا پیشنهاد میکنیم که اثرات جزر و مدیِ ناشی از اجرام هماندازه با سیارات که از نزدیکی زمین عبور کردهاند، میتوانند عامل همه این اتفاقات باشند و سوابق پیچیده زمینشناسی در انقراضهای بزرگ بیولوژیکی را توجیه کنند.»¹⁰★ ناهنجاریهای زیادی در بخش داخلی منظومه شمسی وجود دارد که میتوان آنها را به پرواز نزدیک، برخورد یا به دام افتادنِ اجرام هماندازه با سیارات نسبت داد. به عنوان مثال، اورانوس به پهلو چرخیده است که میتواند ناشی از یک برخورد باشد. تریتون (بزرگترین ماه نپتون) به نظر میرسد یک جرم به دام افتاده از کمربند کویپر باشد؛ و دوره «بمباران سنگین اواخر» نیز ممکن است ناشی از اختلالات گرانشیِ یک پرواز نزدیکِ سیارهای بوده باشد. همچنین چندین ماه با مدار واژگون (حرکت معکوس) در منظومه شمسی وجود دارند که هنوز توضیحی برای آنها پیدا نشده است.


