کشف تازه باستان شناسان درباره ابرهه و اصحاب فیلباستان‌شناسان و زبان‌شناسان بار دیگر نگاه‌ها را به ی…

کشف تازه باستان شناسان درباره ابرهه و اصحاب فیلباستان‌شناسان و زبان‌شناسان بار دیگر نگاه‌ها را به یکی از مشهورترین شخصیت‌های تاریخ عربستان پیش از اسلام معطوف کرده‌اند.انتشار مقاله‌ای علمی در تازه‌ترین شماره مجله معتبر سمیتیکا ات کلاسیکا (Semitica et Classica) از کشف قطعه‌ای از یک کتیبه متعلق به «ابرهه» خبر می‌دهد؛ فرمانروایی که نام او در منابع تاریخی و روایات اسلامی با ماجرای «اصحاب فیل» گره خورده است.این کتیبه که در منطقه «ناعط» در شمال صنعا، پایتخت یمن، کشف شده، اگرچه تنها بخشی از یک متن بزرگ‌تر است، اما از چند جهت اهمیت دارد؛ زیرا هم نام ابرهه را در خود جای داده و هم به احتمال زیاد از «فیل‌ها» سخن می‌گوید؛ موضوعی که توجه پژوهشگران تاریخ، باستان‌شناسی و مطالعات دینی را به خود جلب کرده است.کشف جدید دقیقا چیست؟این یافته حاصل پژوهش مشترک کریستین ژولین روبن، از برجسته‌ترین متخصصان کتیبه‌های جنوب عربستان، و زاهر عاطف البارقی است. آنها قطعه‌ای از یک کتیبه سنگی را معرفی کرده‌اند که به خط و زبان سبائی نوشته شده است؛ زبانی که در جنوب عربستان، به‌ویژه در پادشاهی سبا و سپس حکومت حِمیر، رواج داشت. کتیبه تنها ۹ سطر ناقص دارد و بخش‌هایی از آن از میان رفته است، اما همان مقدار باقی‌مانده نیز اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. بر اساس نام ابرهه که در متن آمده، تاریخ نگارش آن میان سال‌های ۵۳۰ تا ۵۷۰ میلادی، یعنی دوران حکومت او، برآورد شده است.کتیبه چه می‌گوید؟ اگرچه متن کامل قابل خواندن نیست، اما پژوهشگران موفق شده‌اند بخش‌هایی از آن را بازسازی کنند. در این متن از: صنعا، ناعط، روزی مشخص، گروه‌هایی از مردم، «همه فیل‌ها»، «شیران» و در پایان نام ابرهه یاد شده است. همچنین عبارتی درباره «رحمان که در آسمان است» نیز در کتیبه دیده می‌شود؛ عبارتی که با فضای دینی جنوب عربستان در آستانه ظهور اسلام سازگار است و نشان می‌دهد در آن دوره، مفهوم خدای یگانه با عنوان «رحمان» در برخی کتیبه‌ها به کار می‌رفته است.آیا این همان سپاه فیل است؟ اینجا باید میان یافته علمی و برداشت تاریخی تفاوت گذاشت. پژوهشگران مقاله ادعا نکرده‌اند که این کتیبه مستقیماً به لشکرکشی ابرهه به مکه اشاره می‌کند. آنها تنها احتمال داده‌اند که منظور از «همه فیل‌ها» می‌تواند به یکی از این موارد مربوط باشد:_ عبور رسمی ابرهه همراه با فیل‌ها_ نمایش قدرت نظامی_ مراسم سلطنتی_ یا حتی شکار شاهانه با حضور فیل و شیر به بیان دیگر، این کتیبه هنوز سند مستقیمی درباره حمله به مکه نیست؛ اما وجود فیل در دستگاه حکومتی ابرهه را محتمل‌تر از گذشته نشان می‌دهد. کشف دیگری که اهمیت موضوع را بیشتر کرده است همزمان با انتشار این مقاله، گروهی از باستان‌شناسان فرانسوی و سعودی از کشف چند نقش‌برجسته سنگی از فیل‌ها در منطقه «بئر حما» در نجران عربستان سعودی خبر داده‌اند. نکته جالب آن است که این نقوش تنها حدود یک کیلومتر با دو کتیبه شناخته‌شده ابرهه فاصله دارند. اگرچه این نقوش نیز به تنهایی ارتباط مستقیم با لشکرکشی به مکه را ثابت نمی‌کنند، اما نشان می‌دهند که حضور فیل در جنوب عربستان در آن دوره، دست‌کم در محیط حکومتی ابرهه، پدیده‌ای واقعی بوده است.ابرهه که بود؟ ابرهه از مشهورترین فرمانروایان جنوب عربستان در قرن ششم میلادی است. او اصالتاً از حبشه (پادشاهی اَکسوم) بود؛ حکومتی که بخش‌هایی از یمن را در اختیار داشت. پس از درگیری‌های داخلی، ابرهه قدرت را در یمن به دست گرفت و خود را شاه سبا، ذوریدان، حضرموت و یمن نامید. او سال‌ها بر بخش بزرگی از جنوب عربستان حکومت کرد و کوشید مشروعیت سیاسی خود را از راه ساخت بنا‌های مذهبی، صدور کتیبه‌های سلطنتی و لشکرکشی‌های نظامی تثبیت کند. تا پیش از کشف اخیر، تنها ۹ کتیبه از دوران حکومت او شناخته شده بود و این قطعه، دهمین سند شناخته‌شده از حکومت او به شمار می‌رود.چرا ابرهه برای مسلمانان چهره‌ای شناخته‌شده است؟ نام ابرهه در قرآن به صورت مستقیم نیامده است، اما بیشتر مورخان و مفسران مسلمان، شخصیت اصلی ماجرای «اصحاب فیل» را همان ابرهه دانسته‌اند. خداوند در سوره فیل می‌فرماید: «آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ آیا نقشه آنان را نقش بر آب نساخت؟ و پرندگانى گروه گروه بر آنان فرستاد که بر سرشان سنگ‌هایى از گل پخته مى‌افکندند و آنان را همچون کاه جویده‌شده گردانید.» این سوره به حادثه‌ای اشاره دارد که بنا بر مشهورترین روایت‌های تاریخی، اندکی پیش از ولادت پیامبر اکرم (ص) رخ داده است.