چرا ابرهه به مکه حمله کرد؟ بر اساس منابع تاریخی مسلمانان، از جمله آثار ابن اسحاق، ابن هشام، طبری و…
انتشار: 2026/07/16 09:02 UTC
چرا ابرهه به مکه حمله کرد؟ بر اساس منابع تاریخی مسلمانان، از جمله آثار ابن اسحاق، ابن هشام، طبری و ابن کثیر، ابرهه در صنعا کلیسای باشکوهی به نام «قُلَّیس» ساخت و میخواست آن را به مهمترین مرکز زیارتی عربستان تبدیل کند. وقتی این هدف محقق نشد، تصمیم گرفت کعبه را تخریب کند تا مردم به جای مکه، به صنعا روی آورند. او با سپاهی که گفته میشود چند فیل نیز همراه آن بودند، به سمت مکه حرکت کرد. اما بنا بر روایت قرآن، سپاه او پیش از رسیدن به هدف، گرفتار عذابی الهی شد و ناکام ماند. در منابع حدیثی اهل سنت و شیعه، اشارات متعددی به «عام الفیل» وجود دارد. مشهورترین نکته آن است که پیامبر اسلام (ص) در «سال فیل» متولد شدند. در منابع تاریخی و روایی، سال فیل به عنوان نقطهای مهم در گاهشماری عرب پیش از اسلام شناخته میشود و بسیاری از رویدادها نسبت به آن سنجیده میشد. البته جزئیات لشکرکشی در منابع مختلف یکسان نیست و مورخان درباره تعداد فیلها، مسیر حرکت سپاه و برخی رخدادهای میانی اختلاف نظر دارند. کتیبهای که به تازگی کشف شده، نام ابرهه را تأیید میکند، وجود حکومت او را بار دیگر مستند میسازد و احتمال استفاده از فیل در ساختار نظامی یا تشریفاتی حکومت او را تقویت میکند. چرا این کشف اهمیت دارد؟ اهمیت این یافته تنها به موضوع «سپاه فیل» محدود نمیشود. این کتیبه از چند جهت ارزشمند است: نخست اینکه اسناد مربوط به حکومت ابرهه بسیار اندکاند و هر کتیبه تازه، شناخت مورخان از آن دوره را دقیقتر میکند. دوم اینکه زبان، دین، ساختار حکومتی و روابط سیاسی جنوب عربستان در آستانه ظهور اسلام هنوز به طور کامل شناخته نشده و چنین اسنادی میتوانند خلأهای تاریخی را پر کنند. سوم اینکه این کشف نشان میدهد باستانشناسی همچنان قادر است درباره شخصیتهایی که تاکنون بیشتر از طریق منابع تاریخی و دینی شناخته میشدند، اطلاعات تازهای ارائه کند.نقش کتیبهها در بازسازی تاریخ برخلاف روایتهای تاریخی که ممکن است دهها یا صدها سال پس از وقوع یک رویداد نوشته شده باشند، کتیبهها معمولاً در زمان خودِ رویداد یا اندکی پس از آن نگاشته میشوند. البته همین اسناد نیز اغلب با هدف تبلیغ قدرت شاهان نوشته میشدند؛ بنابراین پژوهشگران همواره آنها را در کنار دیگر شواهد تاریخی، باستانشناسی و متون کهن بررسی میکنند. کشف تازه در یمن را میتوان هم سو با روایت تاریخی اصحاب فیل دانست و بیتردید یکی از مهمترین یافتههای سالهای اخیر درباره ابرهه است. این کتیبه، دهمین سند شناختهشده از دوران حکومت او، تصویری روشنتر از ساختار سیاسی و فرهنگی جنوب عربستان در قرن ششم میلادی ارائه میدهد و احتمال حضور فیلها در تشکیلات حکومتی ابرهه را تقویت میکند. در کنار آن، کشف نقشبرجستههای فیل در جنوب عربستان نیز نشان میدهد که این حیوان در آن روزگار، دستکم در قلمرو حکومت ابرهه، حضوری واقعی داشته است. از منظر تاریخی، این یافتهها ارزشمندند؛ زیرا شناخت ما را از یکی از حساسترین دورههای تاریخ منطقه، یعنی سالهای منتهی به ظهور اسلام، غنیتر میکنند.@hogam




