کلنل محمدتقی خان پسیان؛ نخستین خلبان ایرانی در فصل‌های فراموش‌شده تاریخپیش از آنکه پرواز برای ایران…

کلنل محمدتقی خان پسیان؛ نخستین خلبان ایرانی در فصل‌های فراموش‌شده تاریخپیش از آنکه پرواز برای ایرانیان به امری عادی تبدیل شود، مردی از این سرزمین آسمان را فتح کرد، اما داستان او در ارتفاعات آسمان متوقف نماند و از کابین پرواز تا میدان نبرد ادامه یافت؛ محمدتقی‌خان پسیان، روایتی از نبوغ، جسارت و سرنوشتی است که هنوز میان صفحات تاریخ چشم‌انتظار بازخوانی است.همزمان با فرارسیدن ۳۰ تیر، روز خلبان، فرصتی فراهم شد تا بار دیگر نام افرادی که در تاریخ هوانوردی ایران نقش‌آفرین بوده‌اند، مرور شود؛ چهره‌هایی که برخی از آنان نه‌تنها در عرصه پرواز، بلکه در حوزه‌های نظامی، فرهنگی و اجتماعی نیز تأثیرگذار بوده‌اند، اما گذر زمان و کم‌توجهی به روایت‌های تاریخی، باعث شده است بسیاری از آن‌ها برای نسل امروز کمتر شناخته شوند.در میان این نام‌ها، کلنل محمدتقی‌خان پسیان جایگاهی ویژه دارد؛ نظامی وطن‌دوستی که در تبریز متولد شد و بنا بر اسناد و روایت‌های تاریخی، نخستین ایرانی بود که آموزش خلبانی دید و گواهینامه پرواز دریافت کرد. او در کنار فعالیت‌های نظامی، به چند زبان زنده دنیا تسلط داشت، در حوزه موسیقی و ترجمه نیز فعالیت می‌کرد و در مدت کوتاه زندگی خود، نقش پررنگی در دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران ایفا کرد؛ با این حال، نام و خدمات او آن‌گونه که شایسته است در حافظه عمومی جامعه و منابع آموزشی کشور بازتاب نیافته است.شخصیت‌هایی مانند کلنل پسیان، تنها متعلق به یک شهر یا یک دوره تاریخی نیستند، بلکه بخشی از سرمایه هویتی و فرهنگی ایران به شمار می‌روند. معرفی این چهره‌ها به نسل جوان، بازخوانی زندگی و اندیشه‌های آنان و پرداختن به نقششان در کتاب‌های درسی و منابع آموزشی، می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر جامعه با قهرمانان واقعی این سرزمین را فراهم کند.رضا سرابی‌اقدم، پژوهشگر تاریخ آذربایجان و همچنین از سازندگان نخستین تندیس کلنل محمدتقی‌خان پسیان به مناسبت روز خلبان در گفت‌وگو با ایسنا به بررسی ابعاد کمتر روایت‌شده زندگی این شخصیت برجسته تاریخ معاصر ایران پرداخت و اظهار کرد: محمدتقی‌خان پسیان سال ۱۲۷۰ خورشیدی در خانه‌ای واقع در خیابان عارف تبریز و در خانواده‌ای نظامی متولد شد. او تحصیلات ابتدایی خود را در مکتب‌خانه‌های تبریز گذراند و در آستانه ۲۰ سالگی، با حمایت عمویش که از صاحب‌منصبان قشون بود، وارد مدرسه ژاندارمری تهران شد؛ دورانی که همزمان با آغاز جنگ جهانی اول بود.وی ادامه داد: پس از آغاز جنگ، کلنل به همدان اعزام شد. در آن مقطع، نیروهای روس در حال پیشروی به سمت تهران بودند و پسیان فرماندهی گروهی کوچک از نیروهای ژاندارمری را بر عهده داشت. با وجود آنکه شمار نیروهای تحت فرماندهی او محدود بود، با اجرای تاکتیکی نظامی موفق شد نیروهای روس را به اسارت بگیرد؛ اقدامی که در آن زمان کم‌سابقه بود و برای او مدال شجاعت به همراه داشت.وی با اشاره به سفر پسیان به آلمان افزود: کلنل به دلیل بیماری کبد و همچنین برای تکمیل آموزش‌های نظامی راهی آلمان شد. حضور او در این کشور همزمان با جنگ جهانی اول بود و در همین دوران با مارشال هیندنبرگ، فرمانده نیروهای آلمان، دیدار کرد.این پژوهشگر تاریخ بیان کرد: پسیان از هیندنبرگ درخواست کرد از نزدیک در جبهه‌های جنگ حضور داشته باشد. هیندنبرگ نیز اعلام کرد این امر تنها در صورتی امکان‌پذیر است که به عنوان سرباز آلمانی ثبت‌نام کند. پس از ثبت‌نام، قرار بود او به جبهه فرانسه اعزام شود، اما پسیان این مأموریت را نپذیرفت.وی دلیل این تصمیم را نگاه وطن‌دوستانه کلنل دانست و گفت: پسیان معتقد بود ایران با فرانسه جنگی ندارد و اگر در نبرد با فرانسوی‌ها شرکت کند، در صورت اسارت، شأن و اعتبار ایران خدشه‌دار خواهد شد. از همین رو، حضور در جبهه لهستان و نبرد با نیروهای روس را پذیرفت و اعتقاد داشت روسیه در مقاطع مختلف تاریخی، از جمله قراردادهای گلستان و ترکمانچای، خسارت‌های فراوانی به ایران وارد کرده است.وی با اشاره به علاقه پسیان به هوانوردی اظهار کرد: در آن سال‌ها صنعت هوانوردی هنوز در آغاز راه بود و هواپیماها امکانات بسیار محدودی داشتند، اما کلنل آموزش خلبانی را فرا گرفت و موفق به دریافت گواهینامه پرواز شد.سرابی‌اقدم خاطرنشان کرد: در برخی منابع از محمد نخجوان به عنوان نخستین خلبان ایرانی یاد شده است، اما پسیان حدود یک دهه پیش از او در آلمان آموزش خلبانی دیده و پرواز کرده بود و به همین دلیل باید او را نخستین خلبان ایرانی دانست.وی با اشاره به یکی از مأموریت‌های هوایی پسیان گفت: در جریان یکی از پروازها، هواپیمای او هدف قرار گرفت و زخمی شد. پس از انتقال به بیمارستانی در برلین، ولیعهد آلمان برای عیادت و اهدای مدال افتخار به دیدارش رفت.