جابجایی فاصلهٔ کانونی گزارشی از یک تجربهٔ خوانش در رباعیات بیدل#دکتر_محمدعلی_شیوا یکی از نکات جالب…
انتشار: 2026/07/08 15:29 UTC
جابجایی فاصلهٔ کانونی گزارشی از یک تجربهٔ خوانش در رباعیات بیدل#دکتر_محمدعلی_شیوا یکی از نکات جالب توجه که پس از خوانش بعضی از رباعیات بیدل بهصورت تکرارشونده به نظر میآید، این است که در طول چهار مصراع، از منظر نگاه شاعرانه و وام گرفتن از اصطلاحی در عکاسی با فیلمبرداری، یک «فاصلهٔ کانونی ثابت» حفظ نمیشود. در بسیاری از نمونههای شعر تصویری مدرن، مثلا در مینیمالیسم غربی، یا حتی هایکو، متن عموما بر یک قاب نسبتاً ثابت و یک مقیاس ادراکی واحد استوار میماند. اما در رباعیات بیدل، همین فضای فشردهٔ رباعی میان مقیاسهای گوناگون و زاویه دید مرتبا جابهجا میشود و چیزی شبیه یک دینامیک تصویری مبتنی بر تغییر اندازهٔ جهان ادراک شکل میگیرد. الگویی که میتوان آن را «جابجایی فاصلهٔ کانونی» نامید.در خوانش این رباعیها، انگار ذهن را دوربینی سینمایی هدایت میکند، دوربینی که در یک چشم به هم زدن، از وسیعترین نمای ممکن در کیهان به ریزترین جزئیات جهانِ درون حرکت میکند و سپس دوباره به مقیاسی دیگر بازمیگردد. نتیجهٔ این جابهجایی نوعی شوک ادراکی است، احساسی ناگهانی از فروریختن مرز میان بزرگ و کوچک، دور و نزدیک، بیرون و درون.این رویکرد را در چند رباعی از بیدل به تماشا بنشینیم:۱. رباعی اولحرف اینجا بود میشنودم آنجاآیینه به پیش و مینمودم آنجاچون گردون سیر من برون از من نیستجایی نرسیدم که نبودم آنجااین شعر با دو کادر تصویری نزدیک و کاملا ملموس آغاز میشود شنیدن «حرف» و «مشاهدهٔ تصویر در «آیینه». فارغ از بیان متناقضنما و جهانبینی عظیمی که در مفهوم این شنیدن و دیدن همزمان در دو هستی زمانی، مکانی و ادراکی وجود دارد، تمرکز از منظر تصویر، هنوز در فاصلهیی محدود و انسانی است. اما در مصراع سوم، ناگهان مقیاس دگرگون میشود و نگاه به حرکت کیهانی «گردون» پرتاب میشود. سرانجام مصراع چهارم دوباره این وسعت کیهانی را در مرکز وجود «من» جمع میکند و معلوم میشود که تمام آن مدار عظیم چیزی جز جغرافیای درون شاعر نبوده است.۲. رباعی دومدریایی! صید هر تلاطم نشوی!خورشیدی! پایمال انجم نشوی!یعنی در عالم فریب کر و فرمردی، به هجوم خلق اگر گم نشویدر این رباعی برعکس، دو مصراع نخست در مقیاسهای عظیم و گستردۀ طبیعی و کیهانی شکل میگیرند: دریا و خورشید. اما با ورود واژهٔ «یعنی»، انگار دوربین ناگهان از آسمان و اقیانوس جدا میشود و به سطح زندگی روزمره و ازدحام جامعه فرود میآید.در اینجا همهچیز به ناگهان در موقعیتی کاملاً انسانی و ملموس متمرکز میشود: ایستادن یک فرد در میان هجوم جمعیت. انگار عظمت و تحربۀ کیهانی در مقیاس کوچک رفتار فردی به آزمون گذاشته میشود.۳. رباعی سومای جوش بهار قدس، رنگ و بویتبالیدن حسن مطلق از هر مویتهرچند جهات دهر وجهالله استآن به که به سوی خویش باشد رویتاین شعر با ریزترین جزئیات آغاز میشود: رنگ، بو و تار مو. تا اینجا نگاه یا لنز دوربین شاعر در مقیاسی مینیاتوری و تقریباً میکروسکوپی حرکت میکند. به قول عکاسان نمای میکرو.اما ناگهان در مصراع سوم به وسیعترین میدان ممکن پرتاب میشود: «جهات دهر» و تمامی گسترهٔ هستی. در پایان، این جهان بیکران دوباره در یک نقطهٔ نزدیک و درونی یعنی «خویش» جمع میشود.۴. رباعی چهارمتا کی پرسی: مقام دلدار کجاست؟وان شاهد نانموده رخسار کجاست؟مژگان تو گر حجاب بینش نشوددر خانهٔ آفتاب، دیوار کجاست؟حرکت شعر با جستجویی گسترده در جهان بیرون آغاز میشود. پرسش دربارهٔ «مقام دلدار» مخاطب را به جستجویی افقی و بیانتها میکشاند.اما ناگهان مقیاس تغییر میکند و نگاه روی باریکترین مانع ممکن، یعنی «مژگان»، متمرکز میشود.سپس شعر با جهشی عظیم به «خانهٔ آفتاب» میرسد و نشان میدهد که مانع دیدن وجهالله، تنها مژهیی است که در چشم افتاده است.۵. رباعی پنجمعارف به تماشای چمنزار کمالجز در قفس دل نگشاید پر و بالهرچند ز امواج قدم بردارداز خویش برون رفتن دریاست محالشعر از افقی بیکران و در اصلاح عکاسی لنز باز آغاز میشود: «چمنزار کمال». سپس نگاه به ناگاه در فضای محدود «قفس دل» متمرکز میشود. در ادامه، مقیاس بار دیگر گسترش مییابد و امواج و دریا وارد صحنه میشوند. پایان شعر نشان میدهد که حتی عظیمترین حرکتها مانند موج دریا و نظیر آن نیز در محدودهٔ ذات خود باقی میمانند: موج از دریا بیرون نمیرود، همانگونه که انسان از حقیقت خویش بیرون نمیرود.ادامه در پست بعد ⬇️
پستهای تلگرام — رباعی - نو رباعی
امروزسرک کشید از پنجره صبحبیپردهبه ما حرف خودش را زد و رفت#ایرج_خواجوی#نورباعی
✔️ کِی.......!؟از بوفه به بانک، جَست زد وسوسهمانخطهای نوارِ قلب، شد هندسهمانانگار دهانمان به شیر است هنوز؛کِی، آب گذشت، از سرِ مدرسهمان...؟□ امیرحسین دیبایی@amir1972diba
«با پیرِ خرد نهفته میگفتم دوشکز من سخن از سرِّ جهان هیچ مپوش نرمک نرمک مرا همی گفت به گوشکاین دیدنی است، گفتنی نیست، خموشاز دستخط خداوندگار نقل کرده شد»...یعنی نقل از دستنوشته مولانا. که تو روی یار ما را دیدهای! پس تو جان را جان و ما را دیدهای...از نسخه دیوان شمس، اواخر قرن هفتم.
رباعیتقویم ورق خورد، چه پاییزی بود! پاییزی از خیال لبریزی بودما رفتیم و گذشته را میدیدیملبخند دو استکان سرِ میزی بودشعبان کرمدختمرداد ۱۴٠۵بابلسرکانال شعر من@karamdokht
#نورباعی هر بار که برخاستهایمافتادیممشکلپاهای ماستباید پرخاست#محمدعلی_شیوا @jegargooshe_ha
🔻🔻🔻🔻🔻#ترانه #رباعی #رباعی_پیشینیانگزیده ترانه مجذوب تبریزیسده یازدهم یکبر خاک نظر کرد که زر میسازمبر آب گره زد که گهر میسازمچون دید که در جهان نمیگنجد حسندل برد که عالم دگر میسازمدوزن خنده به فکر ارشمیدیس و مترسسر کن خبث ارسطاطالیس و مترسیک باره تو هم نکته ما لا یعنیبر حاشیهی حاشیه بنویس و مترسسهدنیا مطلب که عور میباید رفتنزدیک مشو که دور میباید رفتحمالی اسباب جهان هرزه مکنکز کوچهی تنگ گور میباید رفتچهارآن خواجه که دی شیشه می داشت به دستامروز چو شیشه تا که افتاد شکستگِرد آمده بود گَردی از هم پاشیدبرخاسته بود گِردبادی و نشست#مجذوب_تبریزی🔻🔻🔻🔻🔻T.me/sanjarisina