🖼 آناتومی صعود و سقوط انگلیسی پهلوی اول⌛ چهارم مرداد، سالروز مرگ رضاخان است؛ بخش «درس و عبرت تاریخ»…
انتشار: 2026/07/27 11:15 UTCویرایش: 2026/08/01 00:12 UTCدریافت: 2026/08/07 06:50 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 06:50 UTC
🖼 آناتومی صعود و سقوط انگلیسی پهلوی اول⌛ چهارم مرداد، سالروز مرگ رضاخان است؛ بخش «درس و عبرت تاریخ» رسانه KHAMENEI.IR به بهانه سالروز این پایان رقتبار، به بازخوانی روایت برکشیدن تا تبعید و مرگ رضاخان پرداخته است.👇✍چهارم مرداد ۱۳۲۳، رضاخان، سه سال پس از کنارهگیری از سلطنت، در حالی که دوران تبعید خود را در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی سپری میکرد، در ۶۶ سالگی مرد. او که هیچ سابقه سیاسی نداشت و به دلیل فرمانپذیری همراه با قدرت نظامی، با کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ وارد عرصه قدرت شده بود، با حمایت بریتانیا در ادامه سلسله پهلوی را اعلام کرد اما به دستور همان حامیانش، واپسین سالهای زندگی خود را دور از ایران گذراند. 👈 دوران حکومت او، که با تمرکز قدرت و استقرار دیکتاتوری همراه بود، نهایتاً در پی تحولات جنگ جهانی دوم به فروپاشی سریع، استعفا و مرگ در تبعید انجامید.🔹 کودتای ۱۲۹۹🔹️ در سوم اسفند ۱۲۹۹، نیروهای قزاق به فرماندهی رضاخان میرپنج وارد تهران شدند و با کمترین مقاومت، مراکز حساس دولتی را اشغال کردند. اسناد تاریخی نشان میدهد که ژنرال ادموند آیرونساید، فرمانده نیروهای بریتانیا در ایران، پیش از کودتا با رضاخان دیدار کرده و چراغ سبز پیشروی به تهران را به او داده بود.🔹 خلع قاجار🔹️ پس از کودتا، رضاخان با حذف گامبهگام رقبا از جمله سید ضیاء، موقعیت خود را تثبیت کرد. از او خواسته شد در ابتدا با الگوبرداری از آتاتورک، نظام جمهوری را مستقر کند، اما پس از ناکامی در این مسیر، موضوع برکناری سلسله قاجار را در دستور کار قرار داد.🔹️ با استقرار پادشاهی پهلوی، حکومت بهشدت به سمت تمرکزگرایی حرکت کرد. در این مسیر، سرکوب نیروهای اجتماعی، بهویژه روحانیت و نهادهای مذهبی، در دستور کار قرار گرفت. منتقدان، این سرکوبهای بیسابقه را همسو با سیاستهای بریتانیا برای تضعیف بنیانهای اجتماعی و مذهبی ایران - بهعنوان مانعی در برابر استعمار - ارزیابی میکنند.🔹 درهمتنیدگی منافع🔹️ حکومت رضاشاه از همان ابتدا بر پایه حمایتهای بریتانیا شکل گرفت و در طول دو دهه، این درهمتنیدگی منافع حفظ شد. بریتانیا که کنترل شریانهای اقتصادی ایران، بهویژه «شرکت نفت ایران و انگلیس» را در دست داشت، از ثبات و امنیت ناشی از دیکتاتوری رضاشاه برای تضمین استخراج بلامانع نفت بیشترین بهره را میبرد.🔹️ اول تیر ۱۳۲۰، سه میلیون سرباز آلمانی و متحدانش در یک جبهه به طول هزاران کیلومتر، از دریای بالتیک تا دریای سیاه، به شوروی حملهور شدند. اگرچه این اقدام در ایران، مترادف حذف خطر بود ... اما از دریچه انگلیسی، این اقدام مسکو را در خطر سقوط قرار میداد و خطر هیتلر را غیرقابل تحمل میساخت. از این تاریخ مکاتبات مستقیم استالین و چرچیل برای هماهنگی بیشتر آغاز شد که در نهایت، به راه حل «ایجاد کریدور تدارکاتی به شوروی» از طریق خاک ایران منتهی شد.👈 شرایط جنگ، اقتضای استیلای بیشتر و در نتیجه حذف هر گونه عنصری را داشت که نماد حکومت ملّی محسوب شود تا دست نظامیان متفقین در خاک ایران برای هر اقدامی کاملاً باز باشد. اینچنین اشغال خاک ایران در دستور قرار گرفت. 🔹 فروپاشی🔹️ با آغاز تهاجم نیروهای شوروی و بریتانیا، ضعفهای بنیادین ساختار نظامی کشور آشکار شد. ارتشی که در دوران رضاشاه به عنوان اصلیترین ستون قدرت حکومت پایهگذاری شده بود، به «ترک مقاومت» اقدام کرد.🔹️ در چنین بزنگاه حساسی که کشور بیش از هر زمان دیگری به مدیران خود نیاز داشت، قریب به اتفاق مقامات دولتی - از بخشداران تا استانداران - از ترس خشم مردمی که پیشتر با آنان رفتاری خشن و غارتگرانه داشتند، و یا از بیم نیروهای مهاجم، مراکز خدمت خود را ترک کردند.🔹️ به عبارت دیگر، آنچه ایران را در معرض اشغال، قتل و غارتی تلخ قرار داد؛ «فقدان اراده حاکم کشور برای دفاع» بود؛ امری که با توجه به اتکای او به بریتانیا به جای مردم، غیرقابل انتظار نیز نبود.🔹 استعفا🔹️ با گسترش بحران و پیشروی نیروهای شوروی و بریتانیا، موقعیت سیاسی رضاشاه روزبهروز دشوارتر شد. ... سرانجام با نزدیک شدن قوای روس به تهران، در صبحگاه ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، رضاشاه برای حفظ نهاد سلطنت در خاندان پهلوی و جلوگیری از فروپاشی کامل ساختار سیاسی، استعفانامه خود را امضا کرد.🔹 تبعید🔹️ پس از استعفا، دولت بریتانیا هدایت مسیر تبعید شاه مخلوع را بر عهده گرفت. او ابتدا به جزیره موریس که از مستعمرات انگلیس در اقیانوس هند بود، فرستاده شد. سپس در فروردین ۱۳۲۱ متفقین با انتقال او به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی - منطقهای که همچنان تحت نفوذ کامل بریتانیا بود - موافقت کردند.🔹 مرگ🔹️ با وجود تمام تلاشهای پزشکی، رضاشاه که از نظر روحی بهشدت در هم شکسته بود، سرانجام در ۴ مرداد ۱۳۲۳ در اثر حمله قلبی طعم مرگ را چشید.🔍 متن کامل را از اینجا بخوانید👇farsi.khamenei.ir/others-report?id=63355




