حقه‌بازی پان‌فارس‌هاآیا «جاوید باد ایران» شعار شاه اسماعیل و سپاه صفوی بود؟✍️ محمد فخرالقلم (۳۰ تیر…

حقه‌بازی پان‌فارس‌هاآیا «جاوید باد ایران» شعار شاه اسماعیل و سپاه صفوی بود؟✍️ محمد فخرالقلم (۳۰ تیر ۱۴۰۵)چهار سال قبل، در یادداشت کوتاهی با نقل یک پاراگراف از اصل انگلیسی چهارمین مجلد تاریخ ادبی ایران، نشان دادم که چگونه اشتباه ترجمهٔ رشید یاسمی از سخن ادوارد براون، شعار نامأنوس «جاوید باد ایران» را به صفویان منتسب کرده است. درحالی‌که، تأکید صریح براون بر عدم تعلق این شعار و شعارهای مشابه آن به صفویان بوده است و حتی انتساب آن با سطور همان موضع از ترجمۀ یاسمی نیز تناقض دارد؛ چراکه تصریح براون بر تبار و شعار ترکی فرماندهان و رونق زبان ترکی در عصر صفوی برای تفکیک آنان از ملی‌گرایی ایرانی، در آن واضح است. اما متأثر از سهو یاسمی، عده‌ای در نوشته‌ها یا گفته‌های خود شعار «جاوید باد ایران» را مقلدانه به صفویان منتسب کرده‌اند.طی بیش از پنج دهه، ترجمۀ یاسمی بارها تجدیدچاپ شد و چنان رواج یافت که مترجمی مصری نیز همین ترجمۀ فارسی را به زبان عربی ترجمه کرد. اما بهرام مقدادی بعدها اقدام به ترجمۀ کامل‌تر کتاب مزبور نمود. هر خوانندۀ فارسی‌زبان با مطالعۀ ترجمۀ مقدادی به‌روشنی درمی‌یابد که براون نه‌تنها چنین شعاری را به صفویان منتسب نکرده، بلکه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از شعارهای معاصر خویش (از مشروطه تا اواخر قاجاریه)، برای مقایسه با شعار ترکی ذکرشده در جهان‌گشای خاقان به‌ضبط «قربان اولدیغم صدقه اولدیغم پیروم مرشدم» نفی کرده است. هدف براون از این قیاس، تأکید بر نقش عنصر ترک در تشکیل و تداوم صفویه و عدم تعلق خاطر صفویان به مؤلفه‌های ملی‌گرایانۀ نژادی، زبانی و سرزمینی قرن بیستم بوده است.فردی به اسم اشکان زارعی در دو نوشتار مدعی شده که «بر پایۀ گزارش‌های تاریخی، شاه اسماعیل همواره از سردارانش می‌خواست فریاد «جاوید باد ایران» سر بدهند.» این ادعا را نخست در متنی مناسبتی برای کورش هخامنشی (۷ آبان ۱۴۰۴)، به‌صورت ضمنی مطرح کرده بود و اخیراً در جشن‌تولدی ویژه برای اسماعیل صفوی (۲۶ تیر ۱۴۰۵)، با تأکیدی مضاعف و خاص تکرار کرده است. وقتی منصور صفت‌گل و مقصودعلی صادقی، تصریح بر «فتح حتی‌الامکان ربع مسکون» از زبان شاه اسماعیل در گزارش فتوحات شاهی را به «هدف من «ایران» است!» تحریف می‌کنند (تفصیل را بخوانید: آیا هدف شاه اسماعیل اول «ایران» بود؟)، دیگر جعل شعارهایی از قبیل «زنده و پاینده و جاوید باد ایران» برای صفویان، امری عجیب نیست.ثابتیان نوشته که «شعار جنگی قزلباشان چنان‌که ادوارد برون نیز در تاریخ ادبیات در عهد صفوی ذکر کرده، «جاوید باد ایران» بوده است.»[۱] به همین سیاق، سارا (حوا) سرحدی علاوه‌بر رونویسی ترجمۀ غلط‌انداز یاسمی در پایان‌نامه و مقاله‌ای مشترک با استاد راهنما، در موضع دیگری از پایان‌نامه‌اش شعار منتسب را «فریاد صفویان در جنگ چالدران» توصیف کرده است.[۲] لیلا منتظری نیز همین مدعا را عیناً در پایان‌نامۀ خود آورده است.[۳] عجیب‌تر اما پایان‌نامۀ رضا صارمی است که علی‌رغم ذکر ترجمۀ مقدادی در فهرست مآخذ، شعار ادعایی را با نقل ترجمۀ یاسمی تکرار کرده است.[۴]سید حسن سادات‌ناصری با مدح صفویان قاطعانه می‌گفت که «شعاری چون «جاوید باد ایران» متعلق به صفویه است.»[۵] ابراهیم کیانی‌مهر نیز طی مصاحبه با مقصودعلی صادقی گندمانی دربارۀ «نقش صفویان در هویت ایرانی» که در ۳ مرداد ۱۴۰۱ برگزار شد، با ذکر مواردی مأخوذ از مقالۀ سرحدی می‌گفت: «عبارت معروف شاه اسماعیل با عنوان «جاوید باد ایران» شعار جنگی صفویان بود.» اگرچه صادقی که بحث هویت را دنبال می‌کرد به این ادعای مشخص ورود نکرد؛ ولی آنچه بعداً دربارۀ «هدف شاه اسماعیل» مطرح کرد، هم‌دل با همین شعار بود.طبعاً برخی جریانات ناسیونالیست ایرانی هم شعار مزعوم را دستاویز قرائت ایدئولوژیک خود از تاریخ صفویان ساخته‌اند؛ مثلاً، یکی از اعضای حزب #پان‌ایرانیست به اسم #حجت_کلاشی، در واکنش به بیانات خطبۀ #سید_حسن_عاملی (امام‌جمعۀ اردبیل) دربارۀ این حزب، در پاسخی پرآب‌وتاب با اشاره به شاه اسماعیل نوشت: «شعار و آرنگ لشکریانش «جاوید باد ایران» بوده» است (۲۷ بهمن ۱۳۹۴).حال به نقل و ترجمۀ تقریر انگلیسی براون و مقایسۀ آن با دو ترجمۀ یاسمی و مقدادی می‌پردازم:Extensive use of Turkish under the ṢafawísFor the rest, the seven tribes who formed the back-bone of the Qizil-bash army were, as their names Rúmlú, Shamlú, Mawsillú, etc., sufficiently indicate, almost exclusively Turkish, as were the principal officers of the Safawí army, whose war-cry, as we learn from the rare history of Sháh Isma'íl, was not "Long live Persia!" or the like, but, in the Turkish language, "O my spiritual guide andmaster whose sacrifice I am!"[7]ادامه👇👇👇👇