گزارش اختصاصی مهستان از شب جنگهای ایران و روس مجله بخاراتاریخ قاجار تحریف شده و باید دوباره نوشت…
انتشار: 2026/07/02 04:59 UTC
گزارش اختصاصی مهستان از شب جنگهای ایران و روس مجله بخاراتاریخ قاجار تحریف شده و باید دوباره نوشتمهستان؛ عصر تابستانی هشتم تیر ماه ۱۴۰۵ در ادامه سلسله نشستهای شبهای بخارا، دو کتاب مرجع در قلمرو تاریخ جنگهای ایران و روس، در حضور جمعیتی قابل ملاحظه در خانه هنرمندان ایران مورد بررسی قرار گرفت. در این نشست ضمن بررسی ویژگیهای کتابهای «مآثر سلطانیه» و «از گلستان تا ترکمانچای» سخنرانان به ارائه دیدگاههای خود درباره تاریخ قاجار، تاریخ جنگهای ایران و روس و قراردادهای گلستان و ترکمنچای پرداختنند. نخستین سخنران نشست گودرز رشتیانی، استاد تاریخ دانشگاه تهران بود. وی با اشاره به نقش آقامحمدخان قاجار در ایجاد یکپارچگی ارضی در ایران گفت:«آقامحمدخان با حفظ تمامیت ارضی ایران، وحدت ملی را جایگزین وحدت ایلی کرد. آقامحمدخان روش دیپلماسی و نظامی در ایران ایجاد کرد. جنگهای ایران و روس نخستین مواجهه قاجار با یک بحران بزرگ بود که موجب وارد آمدن ضربههای بزرگ به یک دولت تازهتأسیس شد.جنگهای ایران و روس، تنها جنگ روسیه تزاری با آذربایجان نبود بلکه تمامیت ایران در این جنگ مشارکت و مقاومت داشت.وی یادآور شد: «دولت تازه تاسیس قاجار در بحران آن زمان به نظرم تدبیر لازم را اندیشید و توانست صدمات ناشی از جنگها را به حداقل ممکن برساند. قاجار و عباس میرزا و ابوالحسن خان ایلچی به روشنی دریافتند که اگر بخواهند در مقابل روسیه تزاری مقاومتی داشته باشند که تا حدی بتوانند قفقاز را حفظ کنند و حداقل از پیشروی بیشتر جلوگیری کنند نیاز به یک ائتلاف جهانی دارند. و در همان سالهای اول جنگ سراغ قدرت اول اروپا ناپلئون رفتند و قرارداد فینکنشتاین را با او بستند تا بتوانند حمایت او را داشته باشند.» رشتیانی در ادامه از شایعات و برداشتهای رایج درباره عهدنامه ترکمانچای سخن گفت. «عهدنامه ترکمنچای را یک قرارداد خفتبار قلمداد میکنند. این عهدنامه داستان تلخی در ایران است. اما بخشهایی از عهدنامه دیده نمیشود. در زمان امضای این عهدنامه بخشهایی از ایران تحت اشغال و تجاوز بود. از جمله تبریز که در اشغال قوای روس قرار گرفته بود. اما در پی این قرارداد مقرر شد که قوای روس آنجا را تخلیه کنند. این تعهد روس در تاریخ ایران کمنظیر است. یا در عهدنامه قرار شد دولت روسیه به ایران غرامت دهد.»در ادامه جواد مرشدلو استادیار تاریخ دانشگاه تربیت مدرس، منابع موجود درباره جنگهای ایران و روس را دارای نقاط ضعف دانست و رسیدن به یک تحلیل درست را متضمن مراجعه به تمام منابع دانست و گفت: «در تاریخنگاری قاجار و جنگهای ایران و روس، بیشتر تاریخنگاری دوران پهلوی در ذهنیت جامعه ایران نفوذ داشته است. در حالیکه منابع و اسناد بسیار فراتر از آن است که به تحلیل دورهای محدود و تفسیر شود.»روسیه تزاری از قبل از جنگ در نظر داشت که مرز خود را باید در ارس تثبیت کند. قبل از آن هم در سال ۱۸۱۵ در ماده ششم گزارش دیگری نوشته شده بود که تثبیت مرز متصرفات تزاری در ارس یک امر اجتنابناپذیر است. این نشان میدهد یک سیاستی در کار بوده و جنگ دیر یا زود اتفاق میافتاده و دو ایالت نخجوان و ایروان برای روسیه اهمیت راهبردی و استراتژیک داشته است. وقتی به این مسائل رجوع میکنیم تا حد زیادی میبینیم در روایتهای جا افتاده باید بازنگری کرد. اگر چه تردیدی نیست که عهدنامه گلستان و ترکمنچای مطلع جدیدی برای تاریخ ماست. ادامه گزارش را در سایت «اخبار مهستان» بخوانید.@Akhbare_Mahestan✅@mellimazzhabi


