ساواک در سینما؛ هیولا یا انسان؟ | چند نکته از گفتوگوی هوشنگ گلمکانی و رضا کیانیاناین گفتوگو بیش ا…
انتشار: 2026/07/09 05:22 UTC
ساواک در سینما؛ هیولا یا انسان؟ | چند نکته از گفتوگوی هوشنگ گلمکانی و رضا کیانیاناین گفتوگو بیش از آنکه درباره خود ساواک باشد، درباره نسبت «واقعیت تاریخی» و «بازنمایی هنری» است.رضا کیانیان تأکید میکند که دو بار بهعنوان یک دانشجو توسط ساواک بازداشت شده، نه یک عضو تشکیلات سیاسی. به گفته او، برخورد با دانشجویان و فعالان تشکیلاتی یکسان نبود و یورشهای دورهای به دانشگاهها برای ایجاد رعب و کنترل فضای دانشجویی انجام میشد.به گفته او، مهمترین وجه ساواک در حافظه آن نسل «ترس از شکنجه» بود. او از برخی شیوههای شکنجه و همچنین فشار روانی بازجوییها سخن میگوید و توضیح میدهد که همین تصویر، نام ساواک را به نماد وحشت تبدیل کرده بود.یکی از جذابترین بخشهای گفتوگو، نقد کلیشههای سینمای ایران است. گلمکانی میگوید در فیلمهای سالهای اول انقلاب، ساواکیها معمولاً شخصیت نبودند؛ فقط تیپ بودند: کتوشلوار تیره، کراوات، اسلحه، چهرهای خشن و بدون هیچ پیچیدگی شخصیتی. بعدها فیلمسازان تلاش کردند از این تیپها به شخصیت برسند.نمونهای از این تغییر، شخصیت ساواکی فیلم «سیانور» است که بهزعم گلمکانی از کلیشههای رایج فاصله گرفته و شخصیتی چندوجهیتر ارائه میدهد.بحث اصلی درباره سریالهای جدید، «ساواکی عاشق» است. گلمکانی معتقد است ورود به زندگی خصوصی مأموران امنیتی و نشان دادن وجوه انسانی آنها، لزوماً تحریف تاریخ نیست؛ بلکه بخشی از شخصیتپردازی درام است.کیانیان نیز با وجود تجربه شخصی تلخش، با اصل این ایده مخالفتی ندارد. او میگوید بازجو هم در نهایت یک انسان است و میتواند زندگی عادی، خانواده یا احساسات داشته باشد؛ هرچند این موضوع چیزی از مسئولیت یا خشونت او کم نمیکند.یکی از مهمترین نکات نظری گفتوگو این است که نباید از اثر هنری انتظار بازسازی کامل واقعیت را داشت. به گفته گلمکانی، شخصیتهای داستانی میتوانند تنها الهامگرفته از واقعیت باشند و بخش عمده آنها محصول تخیل نویسنده و کارگردان است. بنابراین، معیار قضاوت یک درام صرفاً تطابق کامل با تاریخ نیست.در پایان، گلمکانی با استناد به دیدگاهی از عباس کیارستمی یادآوری میکند که واقعیت عیناً همیشه باورپذیر نیست؛ گاهی واقعیتی که هنرمند میسازد برای مخاطب باورپذیرتر از خود واقعیت است. از همین منظر، وجود شخصیتی مانند «ساواکی عاشق» را فینفسه اشکال نمیداند؛ مهم این است که این شخصیت خوب نوشته و خوب پرداخته شده باشد.✅@mellimazzhabi


