جنگهای ایران و روس؛ آیا روایت «بیکفایتی قاجار» همه حقیقت را میگوید؟2/2🔹 به گفته یکی از پژوهشگران…
انتشار: 2026/08/04 07:57 UTCدریافت: 2026/08/05 22:52 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/05 22:52 UTC
جنگهای ایران و روس؛ آیا روایت «بیکفایتی قاجار» همه حقیقت را میگوید؟2/2🔹 به گفته یکی از پژوهشگران، بند مربوط به جانشینی عباسمیرزا نیز برخلاف تصور رایج، تحمیل روسیه نبود؛ بلکه دربار قاجار میخواست روسها را متعهد کند در رقابت میان شاهزادگان دخالت نکنند و از ولیعهد موردنظر تهران حمایت کنند.🔹 او همچنین این ادعا را که متمم تجاری ترکمانچای بلافاصله ایران را به مستعمره اقتصادی روسیه تبدیل کرد، نیازمند بازنگری دانست و گفت آمار تجارت دو کشور نشان میدهد در بخش بزرگی از فاصله سالهای ۱۸۲۸ تا ۱۹۱۷، تراز تجاری به سود ایران بوده و بازرگانان ایرانی نیز از برخی امتیازات آن استفاده کردهاند.🔹 در نشست میان «گلستان» و «ترکمانچای» نیز تمایز گذاشته شد. استاد محمدحسین زرگرینژاد استدلال کرد سند گلستان در اصل بیشتر یک قرارداد متارکه جنگ بود و نباید همه ویژگیهای یک عهدنامه نهایی را به آن نسبت داد؛ ادعایی که نشان میدهد حتی ماهیت حقوقی اسناد مشهور این دوره نیز هنوز محل پژوهش و اختلافنظر است.🔹 انتشار منابع تازه، ازجمله «معاصرالسلطانیه»، «تاریخ ذوالقرنین»، «تاریخ جنگهای ایران و روس» و ترجمه فارسی یادداشتهای یرملوف، امکان میدهد تاریخ این دوره تنها از دریچه روایتهای متأخر یا منابع اروپای غربی خوانده نشود. «معاصرالسلطانیه» اهمیت ویژهای دارد، زیرا نویسندهاش عبدالرزاقبیگ دنبلی، وقایعنگار عباسمیرزا، در بسیاری از صحنههای جنگ حضور داشته است.🔹 یکی از مهمترین مباحث نشست این بود که چرا ترکمانچای پس از حدود دو قرن همچنان در زبان سیاسی ایران زنده است. هرگاه قراردادی با قدرتی خارجی مطرح میشود یا بیم واگذاری امتیازی وجود دارد، دوباره هشدار «ترکمانچای دیگری در راه است» شنیده میشود.🔹 محمدعلی اکبری برای توضیح این مسئله، ترکمانچای را هم «خاطرهای تروماتیک» و هم «خاطرهای بنیانگذار» نامید. این واقعه از یکسو زخمی در حافظه جمعی ایرانیان است و از سوی دیگر، ایران را با پرسشهایی تازه درباره دولت، استقلال، تمامیت ارضی، هویت، قدرت نظامی و نسبت با جهان جدید روبهرو کرد.🔹 از این منظر، ترکمانچای فقط پایان یک جنگ نبود؛ آغاز مواجهه مسئلهمند ایران با جهان مدرن بود. شکست نظامی این پرسش را پیش کشید که ایران در چه موقعیت تاریخی قرار گرفته، چرا از قدرتهای جدید عقب مانده و برای حفظ استقلال خود باید چه تغییراتی ایجاد کند.🔹 همین درد، بخشی از انرژی جنبشهای اصلاحی بعدی را آزاد کرد؛ از اصلاحات عباسمیرزا و قائممقام تا تلاشهای تحولخواهانه پیش از مشروطه. بنابراین تروما فقط جامعه را فلج نکرد، بلکه آن را به جستوجوی درمان نیز واداشت.🔹 جمعبندی نشست این است که تاریخ جنگهای ایران و روس باید دوباره و با استفاده از منابع فارسی، روسی، ارمنی، گرجی و عثمانی نوشته شود. روایت ساده «قاجارهای بیعرضه، روحانیان جنگطلب و روسهای پیروز» تنها بخشی از واقعیت را توضیح میدهد و بسیاری از رقابتهای جهانی، کوششهای دیپلماتیک، مقاومتهای نظامی و اختلافات داخلی را نادیده میگیرد.🔹 بااینهمه، بازنگری در این تاریخ قرار نیست شکست و پیامدهای سنگین گلستان و ترکمانچای را انکار کند. پرسش اصلی این است که آیا ایرانیان میتوانند از ترکمانچای صرفاً بهعنوان زخمی برای سرزنش گذشته استفاده نکنند و آن را به منبعی برای اندیشیدن درباره دولت کارآمد، دیپلماسی واقعگرا و حفظ استقلال در برابر قدرتهای بزرگ تبدیل کنند؟✅@mellimazzhabi


