#سلام بر عقل و عقلانیتجلوه های عقل جلوه ششم:تدبر ،تفکر و تعقل در قرآن و روایات 🌿تدبر، تفکر و عقلانی…
انتشار: 2026/07/09 09:17 UTC
#سلام بر عقل و عقلانیتجلوه های عقل جلوه ششم:تدبر ،تفکر و تعقل در قرآن و روایات 🌿تدبر، تفکر و عقلانیت سه ضلعِ یک مثلثِ معرفتی در جهانبینی قرآن و روایات هستند. برای پاسخ دقیق و جامعتر، باید هر یک را از منظر «ریشهشناسی لغوی»، «کارکرد در متون دینی» و «روابط متقابل» بررسی کنیم. این سه مفهوم، اگرچه در معنای عام مترادف به نظر میرسند، اما در مقام تخصصِ دینی، تقسیم وظایف و دامنهی اثر متفاوتی دارند. ۱. تدبر (کاوش در معنای کلام الهی)الف) مفهومشناسی:🔸تدبر از ریشهی «دَبَرَ» به معنای «پس» یا «عقب» است ، اما در باب «تعدی» (تَدَبَّرَ) به معنای «به دنبال چیزی رفتن و در پسِ ظواهرِ آن جستجو کردن» است.(المفردات فی غریب القرآن» ، راغب اصفهانی ) در ادبیات قرآن، تدبر یک عملِ عمیق و معنوی است که مختصِ متن وحی است.ب) جایگاه در قرآن:خداوند در قرآن، قرآن را به عنوان ابزاری برای تدبر معرفی میکند، نه صرفاً برای روخوانی.➖آیه کلیدی: هذا کِتَابٌ أَنزَلْناهُ إِلَیکَ مُبَارِکٌ لِّیَتَدَبَّرُوا آیاتِهِ... ، سوره ص، آیه ۲۹.ملاحظه می کنید در آیه شریفه، فاعلِ تدبر، خودِ قرآن نیست («کلامِ خود بخواند» نمیگوید)؛ بلکه قرآن «سبب» و «فلسفه» نازل شدنش این است که مردم در آیات آن بیاندیشند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ،جلد ۱۹، ذیل آیه ۲۹ توضیح میدهد که تدبر یعنی «نگاه کردن به غیباتِ آیات»؛ یعنی عبور از لایهی الفاظ برای رسیدن به مقاصد و مفاهیم نهفته. ۲. تفکر (اندیشیدن در نظام هستی)الف) تفاوت با تدبر:🔹تفکر (ریشه: فِکر) به معنای کوششِ ذهن برای شناختِ حقیقتِ چیزی است. در حالی که تدبر معمولاً به معنای تفکرِ دقیقِ درونی و معنوی در قرآن است، تفکر دامنهای فراگیرتر دارد و شامل تفکر در «خلقِ خدا» (طبیعت، تاریخ، انسان) میشود.ب) جایگاه در قرآن:➖تفکر در آفرینش: إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتࣲ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ همانا در خلقت آسمان و زمين و رفت و آمد شب و روز روشن، دلايلى است براى خردمندان/ سوره آل عمران، آیه ۱۹۰.➖ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ۗ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَآیا در [خلوت] درون خود نیندیشیده اند؟ [که] خدا آسمان ها و زمین و آنچه را میان آنهاست، جز به حقّ و راستی و برای مدتی معین نیافریده است؛ و همانا بسیاری از مردم به دیدار [قیامت و محاسبه اعمال به وسیله] پروردگارشان کافرند. ۳. تعقل[ عقلانیت ](قوهی درونیِ هدایتگر)🔸 تـعـقـّل از ریشهی «عَقَلَ» (بستن و مهار کردن). در اصل به معنای «عِقال» یا طنابی است که پای شتر را با آن میبستند تا فرار نکند. «کتاب العین»، خلیل بن احمد فراهیدی. قدیمیترین لغتنامه عربی (قرن ۲) توضیح میدهد که عقل به معنای «حِجر» (بازدارندگی) است. عقل را از آن رو عقل نامیدند که صاحبش را از رفتن به سوی کارهای زشت و خطا باز میدارد (امساک).در«اصول الکافی» کتاب العقل و الجهل ،شیخ کلینی. اگرچه این منبع روایی است، اما در ابتدای آن تعاریف دقیقی از عقل آمده است. عقل در روایات به معنای «قوهی تشخیصِ حق از باطل» است. امام صادق (ع) عقل را چیزی تعریف میکنند که «به وسیلهی آن خدا پرستش شود و بهشت به دست آید».الف) جایگاه عقل در منطق قرآن:🔹قرآن کریم به عنوانِ «کتابِ متفکران» معرفی میشود. در قرآن، عقل مبنایِ مسئولیت انسان است و به او میفرماید «لَعَلَّكُمْ تَعْقِلون» (شاید بفهمید).➖تعادل عقل و وحی : عقل در مقابلِ وحی نیست، بلکه عقلِ انسان نیاز به «نورِ وحی» دارد تا دچارِ توهم نشود. وحی نیز نیاز به عقل دارد تا پذیرفته و پیاده شود.ب) عقـل در روایات پيامبر صلي الله عليه و آله :مَثَلُ الْعَقْلِ فِى الْقَلْبِ كَمَثَلِ السِّراجِ فى وَسَطِ الْبَيْتِ؛عقل در دل، همانند چراغ در ميان خانه است .علل الشرايع، ص ۹۸، ح ۱.پيامبر صلي الله عليه و آله :اِنَّما يُدْرَكُ الْخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ، وَ لا دينَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ؛همه خوبى ها با عقل شناخته مى شوند و كسى كه عقل ندارد، دين ندارد. تحف العقول، ص ۵۴.امام على عليه السلام :لَقَدْ سَبَقَ اِلى جَنّاتِ عَدْنٍ اَقْوامٌ ما كانوا اَكْثَرَ النّاسِ لا صَوْما وَ لاصَلاةً وَ لا حَجّا وَ لاَ اعْتِمارا وَ لكِنَّهُمْ عَقَلوا عَنِ اللّه ِ مَواعِظَهُ؛گروه هايى به سوى بهشت برين (از ديگران) پيشى گرفتند كه بيش از ديگران اهل روزه، نماز، حج و عمره نبودند، بلكه آنان در موعظه هاى الهى تعقل كردند.مجموعه ورام، ج ۲، ص ۲۱۳.ادامه مطلب👇
پستهای تلگرام — موسسه فرهنگی میرداماد گرگان
📣 #اطلاعیه🔶 بهمنظور آشنایی بیشتر با تاریخ و فرهنگ سرزمین استرآباد، #موسسه فرهنگی میرداماد و سرای فرهنگ و رسانه برگزار میکنند:📰 پانزدهمین نشست از سلسله نشستهای فرهنگی سرزمین مادری و بیست و چهارمین دورهمی فرهنگیبا موضوع: «مطبوعات در استرآباد و گرگان»⏰ زمان: سهشنبه، ۲۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۳۰🏢 مکان: تالار اندیشه موسسه فرهنگی میردامادمفتخریم در این نشست فرهنگی، همنشین شما عزیزان باشیم.📍 گرگان، بلوار شهید مفتح- موسسه فرهنگی میرداماد#گرگان #موسسه_فرهنگی_میردامادتلگرام l واتس اپ l ایتا l اینستاگرام l بله l سروش l آپارات l روبیکا l توئیتر |یوتیوب l سایت┗━━━🍃🌺🍃━━━┛
حلول ماه ربیعالاول، ماه دمیدن خورشید نبوت، ماه شکفتن گل وجود آخرین پیامآور الهی، بر همه دلدادگان مکتب عشق و معرفت مبارک 🌹#گرگان#موسسه_فرهنگی_میرداماد تلگرام l واتس اپ l ایتا l اینستاگرام l بله l سروش l آپارات l روبیکا l توئیتر |یوتیوب l سایت┗━━━🍃🌺🍃━━━┛
🏴سالروز رحلت پیامبر اکرم(ص) و امام حسن مجتبی(ع) بر عموم مسلمانان جهان تسلیت.#گرگان#موسسه_فرهنگی_میرداماد تلگرام l واتس اپ l ایتا l اینستاگرام l بله l سروش l آپارات l روبیکا l توئیتر |یوتیوب l سایت┗━━━🍃🌺🍃━━━┛
🏴 مراسم عزاداری ایام آخر ماه صفر در مسجد جامع گلشن 🕌این مراسم به صورت همزمان با اقامه نمازهای جماعت مغرب و عشا، با امامت حضرت آیتالله نور مفیدی برگزار خواهد شد. برنامهها شامل سخنرانی، قرائت زیارت وارث و مداحی میباشد. 🎙👤 سخنران: حجتالاسلام والمسلمین ابراهیمی📅 زمان: از دوشنبه ۱۹ مرداد تا چهارشنبه ۲۱ مرداد (به مدت سه شب)همراه باپذیرایی وصرف شام📍 مکان: مسجد جامع گلشن#ماه-صفر #مسجد @masjed_jame_golshan
💠بمناسبت روز خبرنگار مدیرکل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان و همراهان در موسسه فرهنگی میرداماد حضور یافتند .#گرگان #موسسه_فرهنگی_میردامادتلگرام l واتس اپ l ایتا l اینستاگرام l بله l سروش l آپارات l روبیکا l توئیتر |یوتیوب l سایت┗━━━🍃🌺🍃━━━┛
#سلام بر عقل و عقلانیتجلوههای عقل جلوه پانزدهم:عقل و قلب؛ از تقابل تا تفاهم !این موضوع یکی از زیباترین و در عین حال چالشبرانگیزترین مباحث در تاریخ اندیشه بشر است. در بسیاری از مکاتب، این دو را در مقابل هم قرار دادهاند؛ اما در حکمت اسلامی، کمالِ انسان در آشتی و تفاهم میان این دو کانونِ شناخت است.🌿در ادامه، این مسئله به بحث گذاشته شده است :در نگاهِ نخست، چنین به نظر میرسد که «عقل» و «قلب» دو ساحتِ متضاد هستند؛ عقل، سرد و استدلالی است و قلب، گرم و شهودی. اما در نظام فکری متفکران بزرگ مسلمان، این دو نه تنها دشمن یکدیگر نیستند، بلکه مانند دو بال برای پروازِ روح به سوی حقیقت عمل میکنند.تفاهمِ میان این دو ساحت را میتوان در چهار بخش تحلیل کرد:۱. عقل به مثابهی «چراغ» و قلب به مثابهی «موتور» (دیدگاه شهید مطهری):🔸شهید مطهری معتقد است که عقل، راهنمایِ انسان است و قلب، نیرویِ محرکهیِ او. عقل به ما میگوید که کجا باید رفت (نقشهخوان) و قلب به ما شوقِ رفتن میدهد (انگیزه). عقل بدون قلب، «سرد و بیحرکت» است و قلبِ بدونِ عقل، «کور و خطرناک». سعادت، محصولِ عقلانیتی است که از گرمایِ ایمان و محبتِ قلب تغذیه میکند . ۱۲. قلب در قرآن؛ کانونِ تفکرِ عمیق:🔹در زبانِ قرآن، «قلب» تنها مرکزِ عواطف نیست، بلکه ابزارِ عالیترین نوعِ ادراک است. جملهی «لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها» (قلبهایی دارند که با آن میاندیشند) نشان میدهد که از منظر وحی، عقلِ واقعی در قلب ریشه دارد. این یعنی عقلانیت وقتی به کمال میرسد که از لایههایِ سطحیِ مغز عبور کرده و در اعماقِ جان (قلب) رسوخ کند تا به «باور» تبدیل شود . ۲۳. پیوندِ «برهان» و «عرفان» (در حکمتِ صدرایی):🔸ملاصدرا در «حکمت متعالیه» ثابت کرد که میان یافتههایِ عقلِ صریح و شهودهایِ قلبِ سلیم، هیچ تضادی وجود ندارد. او معتقد بود آنچه را که عقل از طریقِ «استدلال و برهان» میفهمد، قلب میتواند از طریقِ «کشفیات و شهود» مشاهده کند. در این نگاه، عرفان (کارِ قلب) و فلسفه (کارِ عقل)، دو زبانِ مختلف برای بیانِ یک حقیقتِ واحد هستند . ۳۴. عقلِ عاشق و عشقِ عاقل (دیدگاهِ عرفایِ حکیم):🔹در ادبیاتِ ما، بهویژه در اندیشهی کسانی چون عطار و مولانا، اگرچه گاهی به عقلِ جزئی (عقلِ مصلحتاندیش) تاخته میشود، اما از «عقلِ کلی» تجلیل شده است. عقلِ کلی همان عقلی است که با قلب به تفاهم رسیده است. در این ساحت، انسان نه چنان عقلگراست که از درکِ زیبایی و عشق باز بماند، و نه چنان احساساتی است که در دامِ خرافه و وهن بیفتد . ۴💠 نتیجهگیری:تقابلِ عقل و قلب، یک سوءتفاهمِ تاریخی است. عقلِ واقعی، قلبی است که میاندیشد و قلبِ واقعی، عقلی است که میتپد. تفاهمِ این دو، انسان را از «خشکیِ منطقی» و «هیاهویِ عاطفی» نجات داده و به مقامِ «حکمت» میرساند.🌟و جمله نهایی:«عقل به ما میآموزد که چگونه زندگی کنیم و قلب به ما میگوید که چرا زندگی کنیم؛ شکوهِ انسانیت در جایی است که این "چگونه" و "چرا" با هم همآوا شوند.» ◀️منابع و ارجاعات:۱. مطهری، مرتضی،مجموعه آثار (ده گفتار)، صص ۲۳۰-۲۴۰. (تبیین نسبتِ عقل و دل).۲. قرآن کریم، سوره حج، آیه ۴۶. (اشاره به پیوندِ قلب و تعقل).۳. ملاصدرا،الاسفار الاربعه، مقدمه جلد اول. (تبیین هماهنگی میانِ وحی، عقل و شهود).۴. جوادی آملی، عبدالله، معرفتشناسی در قرآن، انتشارات اسراء. (تحلیل جایگاهِ قلب و عقل در شناخت).#گرگان #موسسه_فرهنگی_میرداماد تلگرام l واتس اپ l ایتا l اینستاگرام l بله l سروش l آپارات l روبیکا l توئیتر |یوتیوب l سایت┗━━━🍃🌺🍃━━━┛