تراژدیِ « امرمهمل»: ویرانیِ بزرگِ انسان در باتلاقِ بی‌معنایی قربان عباسی آه، این انسانِ خسته از حقی…

«این مسئله از منظر پارادایم‌های پساساختارگرایی دارای واکاویِ چندوجهی است»: بازی با کلماتِ سنگین و ویترین‌سازیِ زبانی برای پنهان کردنِ پوچیِ اندیشه. جمله‌ای که اگر بادِ اصطلاحاتش را خالی کنی، هیچ محتوای جدیدی برای ارائه ندارد.«باید دید تعریف شما از واقعیت چیست»: فرارِ بزدلانه از پاسخگویی به استدلال‌های ملموس و شواهدِ روشن، با پناه بردن به نسبی‌گراییِ ابتذال‌یافته.مهملات رسانه‌ای و فضای مجازی«رازهایی که محال است باور کنید / رازهایی که مسئولین نمی‌خواهند شما بدانید»: تیترهای تحمیق‌کننده برای جذب کلیک؛ تقلیلِ دانش و آگاهی به هیجان‌های کاذب و زباله‌های اطلاعاتی.«نظرات شما برای ما بسیار محترم است»: شعارِ توخالیِ پلتفرم‌ها و نهادها برای ایجاد توهمِ مشارکت، درست در حالی که سیستم بر پایه بی‌توجهی به اراده مخاطب طراحی شده است.

بحران زیستِ مستعمل: تراژدی زمان‌کُشی و خود-فریبی با مهملات متورمقربان عباسی انسانِ امروزی در تباهیِ خودخواسته خویش غوطه‌ور است؛ موجودی که با غروری جاهلانه، طلاعیه‌دارِ ویران‌سازیِ ناب‌ترین موهبتِ هستی یعنی «زمان» شده است. عدم رعایت انضباط زمانی و بی‌حرمتی به وقت، نه یک بدقولی ساده اخلاقی، بلکه نشانه آشکاری از بی‌اخلاقیِ بنیادین، زوال فرهنگ، و شلختگی وجودی است. وقت‌نشناسی، تجاوزی انزجارآور به حیطه زیست دیگری و بهانه‌ای بزدلانه برای تلقی کردن وقت دیگران به عنوان زباله‌دانِ بی‌برنامگی‌های شخصی است. کسی که وقت‌شناسی را تحقیر می‌کند، در واقع حق حیات و اراده غیر را نادیده گرفته و با خودخواهی تمام، خود را مرکز جهان می‌پندارد. در افقِ اندیشه مدرنیستی، «زمان» ارزشمندترین ابزار رهایی، آگاهی و خودآفرینی است. زمان نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه لحظهٔ برهنه و بی‌رحم «اکنون» است؛ تنهاییِ مطلق انسان در برابر هستی که باید با «حالِ آگاهانه» و خلقِ عمل ملموس پر شود. تحقیرِ لحظه، پشت کردن به عقلانیت مدرن و گریزی ترسووار از مسئولیتِ وجودی است. وقتی لحظه را از دست می‌دهی و به آینده‌ای موهوم یا گذشته‌ای پوسیده پناه می‌بری، رسماً گواهی انحطاط خود را امضا کرده‌ای. انسان وقت‌نشناس، مردار متحرکی است که لحظه را به نفع خمول و سستی ذبح می‌کند و در توهمِ زنده بودن، صرفاً تنفس می‌کند. اما حماقت بشری به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ تراژدی عمیق‌تر در نوع متفاوتی از زمان‌کُشی رخ می‌دهد: انباشت دانش‌های زائد و انباشتِ توهم‌زای آگاهیِ کاذب.نمونه ها بسیارند؛از شرکت در کلاس های روانشناسی زرد بگیر تا حضور در جلسات امور ماورایی و عرفان های کاذب و من درآوردی تا کلاس های موفقیت در 40 روز و  آموزش ارتباط با اجنه!!! بخش اعظم انسان‌ها برای فرار از مواجهه با خلأ وجودی خویش، ذهن‌شان را به انبارِ چرندیات، اطلاعات بی‌مصرف، و دانش‌های عقیم مبدل کرده‌اند. این انباشتگی، دانش نیست؛ بلکه یک «یبوست فکری» است. خواندن کتاب‌هایی که ناگهان متوقف می‌شوند، حفظ کردن حقایق بی‌ارزش، دنبال کردن اخبار مبتذل، و فرو رفتن در نظریه‌پردازی‌های انتزاعیِ برید از واقعیت، همگی پناهگاه‌هایی حقیرانه‌اند تا فرد از امتحانات واقعی زندگی و مسئولیتِ عمل بگریزد. شما با انباشتن ذهن خود از اطلاعات بی‌ارزش، خود را دانشمند می‌پندارید؛ اما در واقع صرفاً یک اسفنجِ آلوده‌اید که یاوه‌های عصر اطلاعات را جذب کرده و به نام فضل و کمال تحویل جامعه می‌دهید. این نوع از دانشِ نامفید، نقابی بر چهره بی‌ عملی و حقارت است. ما زمانِ گرامی و بی‌بازگشتِ «اکنون» را صرف درک و انباشت چیزهایی می‌کنیم که نه رنجی از رنج‌های بشر می‌کاهند، نه شخصیت ما را صیقل می‌دهند و نه کوچک‌ترین نفعی برای آگاهی واقعی‌مان دارند. این یک خودارضاییِ فکری رذیلانه است که در آن، فرد خود را پشت دانستگیِ کاذب پنهان می‌کند تا شرمِ بی‌کارگی و عدم حضورش در لحظه را فراموش کند.باید از خود شرمسار باشیم. شرمسار از اینکه هر روز بارها زمان دیگران را به سرقت می‌بریم، بی‌آنکه حتی مسئولیتِ سارق بودن را بپذیریم. شرمسار از اینکه با بی‌دقتی و بی‌انضباطی، امکانِ ساختن آینده‌ای مدرن و پویا را پامال می‌کنیم. شرمسار از اینکه ظرفِ متبرکِ ذهن خود را با زباله‌های اطلاعاتی پر کرده‌ایم و نام آن را «دانش» گذاشته‌ایم. وقت آن است که به این خودفریبیِ مشمئزکننده پایان دهیم. اگر توانایی ارج نهادن به لحظه را نداریم، اگر نمی‌توانیم زمان را به عنوان جوهر حیات پاس بداریم، و اگر قادر نیستیم ذهن خود را از شبه‌دانش‌های مسموم بپالاییم، ما چیزی جز یک بارِ اضافه بر دوش هستی و مصرف‌کننده بی‌مصرفِ اکسیژن نیستیم. به خود بیاییم؛ چرا که زمان بدون ذره‌ای شفقت، بر پیکرِ بی‌مصرف مان خواهد تاخت و ما را در مزبله فراموشی فرو خواهد برد.

با خوانش فوکویی، می‌توان لوطی را به عنوان قدرت انضباطی دید که از بدن انتر سوژه‌ای مطیع می‌سازد.اما با حذف این قدرت، بدن انتر نه آزاد، بلکه بی‌سامان و رهاشده می‌شود.قدرت، در این داستان، نه فقط سرکوبگر، که معناساز است.و با زوال آن، سوژه گرفتار خلأ می‌شود.خلأیی که نه آزادی، که پوچی می‌زاید. در انتری که لوطی‌اش مرده بود، صدای مرگ خدای نیچه را هم می‌توان شنید:جهانی که سرمشق‌های والا، مرده‌اند؛و در غیاب آنان، انسان/انتر، به‌جای اینکه خالق معنا شود،یا دیوانه می‌شود، یا تقلیدگر مضحک گذشته.انتر، نیچه‌وار، در وضعیتِ آخرین انسان مانده:نه شور آفریدن دارد، نه شجاعت نگریستن به مغاک.او فقط راه می‌رود، نگاه می‌کند، و گاه نرمشی پوچ می‌کند.او تصویر جان‌دار و تراژیک انسان مدرن است،وقتی خدا را از دست داده،و هنوز نتوانسته خود را خدا کند. واپسین تأمل: ما همه آن انتریمصادق چوبک، با نبوغی کم‌نظیر، از دل زبانِ ساده، حیوان، کوچه و بازار،پیچیده‌ترین لایه‌های روان بشر مدرن را بیرون کشیده.او نه فقط داستان انتر را نوشته،که روان‌نماییِ زیستِ ایرانی در عصر گذار از پدرسالاری، دین، و اتوریته را شکل داده است.ما همه آن انتر خسته‌ایم،که نه می‌توانیم به گذشته برگردیم،نه از پسِ ساختن نظمی نو برمی‌آییم.و در این برزخ، فقط به تکرارِ بی‌معنا پناه می‌بریم.

"انتری که لوطی‌اش مرده بود"؛ روان‌کاویِ سوژه‌ای در آستانه‌ی آزادیطرح داستانقربان عباسی«روایت با مرگ یک لوطی دوره‌گرد آغاز می‌شود که همراهش یک انتر (میمون آموزش‌دیده برای نمایش‌های خیابانی) دارد. لوطی که روزگارش را از راه نمایش دادن انتر می‌گذرانده، ناگهان می‌میرد و انتر بی‌پناه می‌ماند.انتر که همه زندگی‌اش در سایه صاحبش شکل گرفته بود، پس از مرگ لوطی دچار سرگردانی و وحشت می‌شود. او که عادت کرده بود برای لقمه‌ای نان بندگی کند و حرکاتی را انجام دهد که لوطی می‌خواست، حالا با واقعیت تلخ رهاشدگی روبه‌روست. مردم به‌جای همدردی، یا به او می‌خندند، یا او را سنگ می‌زنند، یا از او می‌ترسند. انتر درمانده و آشفته، در میان نگاه‌های بی‌رحم و سنگدلانه آدم‌ها، ناچار می‌شود راهی کوچه و خیابان شود.بی‌پناهی و گرسنگی انتر به اوج می‌رسد. هیچ‌کس او را جدی نمی‌گیرد؛ گویی موجودی اضافی و بی‌مصرف است، چون بدون لوطی دیگر توان اجرای «نمایش» ندارد. در ذهنش یاد صاحب مرده‌اش زنده می‌شود؛ همان لوطی‌ای که هرچند با خشونت و زنجیر، زندگی‌اش را کنترل می‌کرد، اما دست‌کم پناه و نانی برایش فراهم می‌کرد.انتر در نهایت به نمادی از موجودی می‌شود که در میان آزادی و بندگی، بی‌سرانجام رها شده است؛ آزادی‌ای که بدون نان، بدون معنا و بدون سرپناه، از بندگی سخت‌تر می‌نماید. سرنوشت او در تاریکی و بی‌پناهی گره می‌خورد، بی‌آنکه نویدی از رهایی یا امید در کار باشد.» اگر در نگاه نخست، این داستان ماجرای حیوانی گمشده در شهر باشد،در لایه‌های پنهان‌تر، روایتِ تولدِ اضطراب‌آمیزِ سوژه‌ای است که ناگهان رها شده؛از زنجیر، از نظم، از پدر.و این رهایی، نه موهبتی شادمانه، بلکه تروماست.مرگِ پدر: فروپاشی ابرمندر آغاز داستان، با مرگِ «لوطی»، ما با مرگِ پدر (در معنای روان‌کاوانه‌ی کلمه) مواجه‌ایم.لوطی، برای انتر، تجسد کاملِ ابرمن فرویدی است:هم منبع کنترل، هم منبع خشونت، هم پناه.با مرگِ او، ساختار روانی انتر دچار فروپاشی هویتی می‌شود.انتر، که تا پیش از آن تنها درون نظم فرمان‌بری معنا داشت،ناگهان با دنیایی بدون «دیگری بزرگ» (به تعبیر لاکان) روبرو می‌شود.او هنوز خود را درون نظم زبان نیافته،اما مأوای پیشینِ خود را هم از دست داده است.در این لحظه است که اضطراب شکل می‌گیرد:نه فرمانی هست، نه خواستی روشن، نه امکانی برای بودن. نگاه دیگری: میل به دیده‌شدن، تمسخر، حذفپس از مرگ لوطی، انتر وارد خیابان می‌شود.مردم به او می‌نگرند؛بر او می‌خندند، از او می‌ترسند، به او سنگ می‌زنند.او خود را در آینه‌ی نگاه دیگری بازمی‌شناسد؛اما نه به‌سان سوژه‌ای کامل،بلکه چونان ابژه‌ی مسخره، مضحک و ترس‌آور.این لحظه، همان لحظه‌ی تولد میلِ لاکانی است:میل انتر، نه برای غذا یا لذت، بلکه برای «به رسمیت شناخته شدن» است.اما او هیچ‌گاه به این شناسایی دست نمی‌یابد.پس، از رهگذر نگاهِ تحقیرآمیز دیگری،انتر به سوژه‌ی فقدان بدل می‌شود:سوژه‌ای که میل دارد، اما موضوع میلش دست‌نیافتنی است. بازگشت امر سرکوفته: تقلید، تکرار، روان‌رنجوریانتر، که درون جهان رها شده،شروع می‌کند به تقلید از رفتارهای پیشین:رقص، ادا، حرکات تربیت‌شده، نرمشِ بی‌مخاطب.این تکرارها، در روان‌کاوی فرویدی،بازگشت امر واپس‌زده (repetition compulsion) است:تلاشی روان‌نژندانه برای احیای نظمی از دست رفته.اما چون مخاطب و معنا دیگر وجود ندارد،تقلید بدل به کارناوالی بی‌معنا و هولناک می‌شود.انتر، بدل به شبحِ خویشتنِ سابق می‌شود:نه دیگر آن حیوان رام‌شده،و نه این حیوان آزاد، بلکه چیزی میان آن دو،چیزی ناتمام. از میل تا مرگ: ترومای آزادیدر فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی، آزادی نعمتی است که اغلب نفرین می‌شود.همان‌طور که کامو می‌گوید، انسان وقتی آزاد شد، باید معنا را خودش بیافریند.اما انترِ چوبک، هنوز به این آگاهی نرسیده، و آزادی‌اش همچون پرتاب‌شدگی است:پرتاب در جهانی بی‌معنا، بی‌مرجع، بی‌آغوش.او به‌جای آن‌که رهایی را جشن بگیرد،در پی بازگشت به بند پیشین است؛چرا که رنجِ آزادی، از تحقیرِ بند سخت‌تر است.او سوژه‌ای است که میل ندارد آزاد باشد، بلکه میل دارد فرمانبردارِ زنده‌ای باشد که هنوز می‌شناسدش. فوکو و سوژه‌گی از خلال انضباط

ازچشم های مدوسا تا بازمانده های تروماقربان عباسیوقتی به سیمای مدوسا (Medusa) می‌نگریم، پیش از آنکه زنی با گیسوان ماری و نگاهی سنگ‌کننده را ببینیم، با یک «متن کهن‌الگویی چندلایه» روبه‌رو می‌شویم. مدوسا یکی از پویاترین و تحول‌یافته‌ترین اساطیر جهان یونانی-رومی است؛ اسطوره‌ای که از دل تاریکی‌های پیشاتاریخ برآمده، در دوران کلاسیک سرکوب شده و امروز در عصر مدرن، به نمادی از قدرت و دادخواهی بدل گشته است.در ادامه، این اسطوره را در سه ساحتِ بنیادینِ تبارشناسی، روان‌شناختی (یونگی) و فمینیستی تبارزایی و تفسیر می‌کنم.برای درک مدوسا، باید به پیش از المپ‌نشینان سفر کنیم. مدوسا برخلاف دو خواهر نامیرایش (استنو و اوریال)، فانی بود. او دختر فورکیس و کتو، خدایان کهن اعماق دریاست. این تبارشناسی به ما می‌گوید مدوسا ریشه در «آب‌های نخستین» و نیروهای پیشا-عقلانی (Pre-rational) طبیعت دارد.در روایات متأخرتر (به ویژه روایات اووید در متامورفوز)، مدوسا دوشیزه‌ای بسیار زیبا و کاهنه معبد آتنا بود. تجاوز پوزیدون (خدای دریا) به او در محراب آتنا، نقطه عطف تراژدی اوست. آتنا به جای مجازات پوزیدون، قربانی یعنی مدوسا را مجازات می‌کند و گیسوانش را به مار و نگاهش را به سلاحی مرگبار تبدیل می‌سازد.از منظر اسطوره‌شناسی تاریخی، این چرخش نشان‌دهنده‌ی گذر از نظام مادرسالار کهن به نظام پدرسالار المپیک است. خدایان جدید (آتنا و پوزیدون)، قدرتِ زایندگی و سهمگینِ الهگان کهن زمین را به «امر هیولایی» (The Monstrous) تقلیل می‌دهند تا سلطه خود را مشروع کنند.در مکتب روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، مدوسا تجسم عینی «سایه‌ی کهن‌الگویی» (Archetypal Shadow) و وجه وحشت‌انگیز «آنیما» (روان زنانه درون مرد) است.مار در اسطوره‌شناسی نمادی دوگانه است؛ هم‌زمان نشانه‌ی خرد، شفابخشی و نوزایی (پوست‌اندازی) و از سوی دیگر نماد زهر و نابودی است. مارهای سر مدوسا، افکار سرکوب‌شده، خشم‌های فروخورده و تروماهای روانی هستند که به شکلی پویا و گزنده سر برآورده‌اند.نگاه سنگ‌کننده  مدوسا نمادِ «فلج روانی» در مواجهه با تروما یا امر مطلقِ هراس‌انگیز است. وقتی انسان با حقیقتِ عریان و وحشتناکِ ناخودآگاهِ تاریک خود روبرو می‌شود، اگر ابزار دفاعی نداشته باشد، منجمد و سنگ (متحجر) می‌شود. پرسیوس (قهرمان) نمی‌تواند مستقیم به مدوسا بنگرد؛ او از سپر صیقلی آتنا به عنوان آینه استفاده می‌کند. این آینه، نماد «خودآگاهی و بازتاب روانی» (Reflection) است. ما نمی‌توانیم با ترومای خالص مستقیم روبرو شویم؛ بلکه باید آن را در آینه‌ی تحلیل، هنر و نماد بنگریم تا گدازه‌ی آن ما را نسوزاند. پس از بریدن سر مدوسا، پگاسوس (اسب بالدار، نماد الهام و رهایی) و کریساور از گردن او متولد می‌شوند؛ این یعنی از دلِ عمیق‌ترین تروماها و تاریکی‌ها، خلاقیت و رهایی متولد می‌شود.در دهه‌های اخیر، اسطوره‌شناسی فمینیستی (با پیشگامی نظریه‌پردازانی چون هلن سیکسو در مقاله مشهور «خنده‌ی مدوسا»)، این روایت را کاملاً واژگون کرده است. مدوسا دیگر یک هیولا نیست، بلکه «بازمانده‌ی تروما» (Trauma Survivor) است. او زنی است که مورد تعرض قرار گرفته، از سوی جامعه و نهاد قدرت (آتنا) مقصر شناخته شده، طرد شده و در غار تنهایی خود به بند کشیده شده است. خشم او، خشمی مشروع علیه ستمی ساختاری است. زل زدن به مدوسا، برخورد با حقیقتِ تلخِ گناهِ جامعه است و سنگ شدن بیننده، همان شرم و ناتوانیِ وجدان جمعی در برابر فریاد قربانی است. سیکسو می‌نویسد:«آن‌ها به شما می‌گویند مدوسا را نگاه نکنید چون زشت است. اما مدوسا هیولا نیست؛ او می‌خندد و خنده‌ی او زیباست»مدوسا در جایگاه یک اسطوره، هرگز نمی‌میرد. سرِ بریده‌ی او که بر روی زره آتنا (Aegis) نصب شد، نشان داد که قدرت او حتی پس از مرگ نیز چنان سهمگین است که خودِ خدایان از آن به عنوان سپر حفاظتی استفاده می‌کنند.مدوسا مرز میانِ زیبایی و وحشت، قربانی و جلاد، و میرایی و جاودانگی است. او به ما یادآور می‌شود که هر آنچه جامعه سرکوب، زشت و هیولایی قلمداد می‌کند، غالباً همان حقیقتِ نیرومندی است که ساختار قدرت از رویارویی با آن هراس دارد.

زیبایی‌شناسیِ رنج در نهایت، مواجهه شجاعانه آگاهی با محدودیت‌های خویش است. هنر با تعلیقِ قضاوت‌های اخلاقی و کاربردی، به ما اجازه می‌دهد که به خودِ «پدیدارِ درد» خیره شویم. در این خیرگی، ما نه درمانده، بلکه «آگاه» می‌شویم. ادبیات و هنر، رنج را به آینه‌ای تبدیل می‌کنند که هستی، در بحرانی‌ترین و آشکارترین حالتِ خود، در آن منعکس می‌شود. زیباییِ رنج، در پایداریِ «فرم» در برابر «فروپاشی» است؛ لحظه‌ای که انسان، درست در دمِ خرد شدن، با خلقِ اثر هنری یا روایتِ داستانی، بر وجودِ خویش شهادت می‌دهد و رنج را از عارضه‌ای بر جسم، به آگاهیِ متجلی بر صفحه هستی مبدل می‌سازد.