دربارۀ چاپ جدید دیوان حافظدیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ، با مقابلۀ چهارده متن از کهنترین نسخه…
انتشار: 2026/07/19 09:54 UTC
دربارۀ چاپ جدید دیوان حافظدیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ، با مقابلۀ چهارده متن از کهنترین نسخههای موجود در جهان، با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ دکتر پرویز ناتلخانلری، نخستین بار در سال ۱۳۵۹، در یک مجلد، با همکاری بنیاد فرهنگ ایران و فرهنگستان ادب و هنر ایران انتشار یافت.چاپ دوم این دیوان در سال ۱۳۶۲، با تجدیدنظرهایی در تدوین فصلها و در متن و حاشیۀ غزلها، و با افزودن فصلهایی دیگر، در دو مجلد، با عنوان دیوان حافظ خواجه شمسالدین محمد، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، در انتشارات خوارزمی منتشر شد.حاصل تسلط کمنظیر دکتر خانلری بر مباحث ادبی و زبانی و فرهنگی و تاریخی، اتکای او به کهنترین و معتبرترین نسخههای خطی شناخته و دستیاب دیوان حافظ تا آن زمان، و اتخاذ رویکردی علمی و روشی دقیق و مستدل و روشن در سنجش و گزینش و گزارش و تدوین متن شعرها و نسخهبدلها تصحیحی بود که خیلی زود به جایگاهی والا نزد حافظدوستان و محققان ادبی دست یافت و هنوز هم جزو منقحترین و معتبرترین تصحیحات دیوان حافظ به شمار است.با وجود این، در چاپهای پیشینِ این اثر خطاهایی ناخواسته به آن راه یافته بود که پیش از هر کسی از چشم تیزبین خود مصحح پنهان نماند. دکتر خانلری تا روزی که به منزلگاه جاوید شتافت، با رصد کردن نقدها و تذکرات حافظپژوهانی همچون دکتر سلیم نیساری، و با بازسنجی جزءبهجزء متن غزلها و نسخهها، مجموعهای از یادداشتها و اصلاحیهها را در حاشیۀ نسخههایی از چاپ اول و دوم وارد کرد.چاپ سوم دیوان حافظ را انتشارات خوارزمی در آذرماه ۱۳۷۵ منتشر کرد. این چاپ تفاوت اساسیای با چاپ دوم ندارد و تغییرات خُردی که در آن دیده میشود ناشی از اِعمال گزینشی معدودی از اصلاحیههای دکتر خانلری است؛ اغلبِ اصلاحیههای مربوط به بخشهای «ترتیب ابیات» و «اختلاف نسخهها»، یا فصلهای دیگر در آن اعمال نشده و هیچ کوشش مؤثری نیز برای رفع خطاهای آشکار چاپی آن صورت نگرفته است.ویراست کنونی نسخهای است آراسته و معیار از دیوان حافظ به تصحیح دکتر خانلری که بعد از وارسی تمام اسناد و مدارک بهجامانده از مصحح در منزل دختر بزرگوارش خانم ترانه خانلری و با بررسی و ارزیابی و اعمال نظاممند تکتک آنها به انجام رسیده است.سهم خانم ترانه خانلری در این فرایند، پیش و بیش از هر چیز، در حفظ و سازماندهی همین مجموعۀ کتابها و مکتوبات و مکاتبات و دیگر اسناد دکتر خانلری و سپس در همکاری بیدریغش با تحریریۀ نشرنو برای بررسی این گنجینۀ بیبدیل بوده است. ناگفته نماند که تمام اقدامات حداقلی در اصلاح خطاهای چاپی و املایی و سجاوندی یا در پاراگرافبندی حاشیۀ شعرها، و موارد مشابه دیگر، پس از مشورت با ایشان به اجرا درآمده است.هدف از انتشار ویراست جدید دیوان حافظ، به تصحیح و توضیح دکتر پرویز ناتل خانلری، پیروی از ارادۀ علمی مصحح فقیدش بوده است که جز از راه ارائۀ کاملترین و پیراستهترین صورت ممکن از متن تصحیحکردۀ او محقّق نمیشد. در این راه از هر گونه تصرف و اعمال نظر سلیقهای و هر تغییر ناهمخوان با بنیادهای روش مصحح پرهیز شده است.امید است این نسخۀ آراسته وجوه تازهای از این تصحیح را پیش چشم خوانندگان شعر حافظ نمایان کند.تحریریۀ نشرنو@nashrenow | nashrenow.com
