دیگر مسئله این نیست که نوجوان‌ها از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند یا نه. پیمایش کامن‌سنس مدیا در ۲۰۲۶…

دیگر مسئله این نیست که نوجوان‌ها از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند یا نه. پیمایش  کامن‌سنس مدیا در  ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ۸۹ درصد نوجوانان آمریکایی ۱۳ تا ۱۵ ساله و ۹۲ درصد نوجوانان ۱۶ تا ۱۷ ساله به‌نوعی با هوش مصنوعی کار کرده‌اند.بنابراین به جای «ممنوع کنیم یا اجازه بدهیم؟» پرسش مهم‌تری شکل گرفته است:چطور باید برای نوجوان‌ها هوش مصنوعی طراحی کرد که هم مفید باشد و هم آسیب‌زا نباشد؟شرکت OpenAI  اخیراً برای کاربران ۱۳ تا ۱۷ ساله نسخه‌ای متفاوت از چت‌جی‌پی‌تی طراحی کرده که نشان‌دهنده تغییر نگاه به مسئله «نوجوان و هوش مصنوعی» است:۱. تشخیص سن فقط خوداظهاری نیستسیستم فقط به سنی که کاربر وارد می‌کند تکیه ندارد و با توجه به برخی نشانه‌های رفتاری و نحوه تعامل، سن احتمالی کاربر را هم تخمین می‌زند. یعنی طراحی از «اعتماد کامل به خوداظهاری» به سمت تشخیص تطبیقی سن حرکت کرده است؛ هرچند این تشخیص همچنان خطاپذیر است.۲. حساسیت به وابستگی عاطفیدر نسخه نوجوان تلاش شده چت‌بات وارد نقش «رابط عاطفی» یا «همدم احساسی» نشود و وابستگی عاطفی را تقویت نکند. اهمیت این تصمیم وقتی روشن‌تر می‌شود که بدانیم بخشی از نوجوان‌ها از چت‌بات‌ها برای صحبت درباره احساسات، تنهایی، اضطراب یا فشارهای روانی استفاده می‌کنند؛ یعنی حوزه‌ای که معمولاً در روابط انسانی شکل می‌گیرد.۳. ویژگی‌های آموزشی و نقش یادگیریدر این نسخه تأکید بیشتری روی استفاده آموزشی شده است. به‌جای تحویل سریع جواب، در بعضی موقعیت‌ها مسیر حل را مرحله‌به‌مرحله باز می‌کند. اگر درست اجرا شود، می‌تواند چت‌جی‌پی‌تی را از «جواب‌دهنده سریع» به «ابزار یادگیری» نزدیک‌تر کند.۴. نقش والدین و کنترل خانوادگیکنترل والدین فقط به محدودکردن کلی استفاده خلاصه نمی‌شود. والد می‌تواند جزئی‌تر وارد تنظیمات شود؛ مثلاً زمان‌های مشخصی برای استفاده تعیین کند یا برخی محدودیت‌های مربوط به محتوا و نحوه استفاده را مدیریت کند. البته والدین نمی‌توانند تمام چت‌های نوجوان را ببینند.۵. محدودیت‌های محتوایی خاص‌ترتمرکز جدی‌تری روی کاهش ریسک‌ها وجود دارد؛ علاوه بر محتوای جنسی و خشونت، موضوعاتی مثل خودآسیبی، رژیم‌های افراطی و رفتارهای پرخطر نیز حساسیت بیشتری دارند. هدف این است که سیستم در مواجهه با این موضوعات، پاسخ‌های حمایتی‌تر و غیرتحریک‌کننده بدهد.اما با وجود این تغییرات، چند مسئله اساسی همچنان سر جای خودش است:دور زدن محدودیت‌هاهرچقدر هم برای کاربران زیر ۱۸ سال محافظت طراحی شود، همچنان نوجوان با  وارد کردن سن اشتباه، حساب دیگر یا استفاده بدون ورود به حساب می‌تواند این محدودیت‌ها را دور بزند. وابستگی نرم و رابطه شبه‌انسانیحتی بدون رابطه عاطفی مستقیم، ترکیب حضور دائمی، پاسخ سریع، لحن سازگار، بی‌قضاوت بودن و شناخت تدریجی کاربر می‌تواند یک عادت ذهنی بسازد: همیشه یک «دیگری آماده» وجود دارد.پژوهش‌ها نشان داده‌اند نوجوان می‌تواند با چت‌بات رابطه‌ای شبه‌اجتماعی یا نوعی «همدم دیجیتال» بسازد؛ حتی وقتی سیستم هیچ ادعایی درباره احساس یا خودآگاهی ندارد. در نتیجه، نسخه «ایمن‌تر» لزوماً این اثر را از بین نمی‌برد. حتی ممکن است با کاهش خطرهای آشکار، این لایه نرم‌تر کمتر به چشم بیاید. مرز آموزش و جایگزینی فکر کردنطراحی آموزشی چت‌بات یک پیشرفت است، اما  سؤال مهم‌تر این است که نقش هوش مصنوعی در فرایند فکر کردن نوجوان دقیقاً کجاست؟اگر نوجوان به‌تدریج عادت کند هر بار مسیر حل، استدلال یا ساختار پاسخ را از چت‌بات بگیرد، ابزار آموزشی می‌تواند ناخواسته به «میان‌بُر دائمی» تبدیل شود و در بلندمدت توان حل مسئله مستقل را تضعیف کند. و در پایان: نقش والدین و مدرسه هنوز حل نشده استهیچ سیستم هوشمندی نمی‌تواند جای گفت‌وگو، آموزش و نظارت انسانی را بگیرد. هوش مصنوعی می‌تواند پاسخ بدهد، توضیح بدهد و حتی هشدار بدهد، اما نمی‌تواند زمینه زندگی یک نوجوان را بفهمد: اینکه چرا یک سؤال را پرسیده، در چه شرایط روحی است، یا چه فشارهایی از مدرسه و همسالان تجربه می‌کند؟اینجاست که نقش والد و مدرسه کماکان اولویت دارد:⬅️ والد نباید فقط ناظر یا تنظیم‌کننده استفاده از هوش باشد، بلکه باید الگوی «چطور فکر کردن درباره ابزار» باشد.⬅️ مدرسه باید به‌جای ممنوع‌سازی یا رها کردن، سواد استفاده از هوش مصنوعی را آموزش دهد؛ یعنی اینکه چه وقت کمک گرفتن مفید است و چه وقت تبدیل به وابستگی می‌شود.در واقع، مسئله اصلی دیگر «کنترل ابزار» نیست، بلکه «تقویت مهارت‌های انسانی» در نوجوان است؛ مهارت‌هایی که هیچ الگوریتمی به‌تنهایی نمی‌تواند جای آن را بگیرد.حسین حق‌پناه🚩نهضت سواد رسانه‌ای انقلاب اسلامی (نسرا)استان لرستان🆔 @nasralorestan