نائینی و دفاع از مشروطه در برابر استبداد دینی و سیاسی به مناسبت 14 مرداد سالگرد صدور فرمان مشروطيت…
انتشار: 2026/08/05 14:33 UTCدریافت: 2026/08/06 18:02 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/06 18:02 UTC
نائینی و دفاع از مشروطه در برابر استبداد دینی و سیاسی به مناسبت 14 مرداد سالگرد صدور فرمان مشروطيت 🔴 آنچه که سرنوشت مشروطیت را رقم زد، همین اختلاف بین #علما بود که به جان هم افتادند ❇علمای نجف -مرحوم آخوند، مرحوم مازندرانی و مرحوم #نائینی در این کتاب ارزشمند «تَنْبِیهُ الْأُمَّةِ وَ تَنْزِیهُ الْمِلَّةِ»- بهدرستی ضرورتهای زمانه خویش را شناخته بودند و بر اساس آنچه که ضرورت زمانه خود تشخیص دادند، وارد عرصه #مشروطیت و دفاع از مشروطه شدند. از این جهت، اگر علمای مخالف مشروطه یا مدافعان مشروطه مشروعه، شاید دست در دست علمای نجف میگذاشتند و یک وحدت کلمهای بین علما شکل میگرفت و طیفی از علما در کنار محمدعلی شاه قاجار نمیایستادند، شاید مشروطه یک سرنوشت دیگری پیدا میکرد. 👈تصورم این است که علمایی که به مخالفت با مراجع طراز اول نجف و علمای مدافع مشروطه ایستادند، ضرورت زمانه خویش را بهدرستی نشناختند.😔 ♦مرحوم نائینی معتقد بود که بهطور کلی، آنچه که باعث عقبماندگی ملل اسلامی شده، #استبداد است. دغدغه اصلی علمای نجف و مشخصاً مرحوم نائینی که باعث نگرانی شدید آنها بود و همین باعث شد که وارد عرصه دفاع از مشروطه شدند، مسئله #استبداد بود؛ در مرحله اول، استبداد سیاسی و در مراحل بعدی، ضمیمه شدن #استبداد_دینی به #استبداد_سیاسی 🔶استاد شهید مطهری راجع به این كتاب میفرماید: «انصاف این است که تفسیر دقیق از توحید عملی، اجتماعی و سیاسی اسلام را، هیچکس بهخوبی علامه بزرگ و مجتهد سترگ، میرزا محمدحسین #نائینی، توأم با استدلالها و استشهادهای متقن از قرآن و نهجالبلاغه، در کتاب ذیقیمت «تَنْبِیهُ الْأُمَّةِ وَ تَنْزِیهُ الْمِلَّةِ» بیان نکرده است.» 🔶ایشان معتقد بود که در شرایط فعلی، راه نجات امت اسلامی، رهایی از استبداد است كه دو اقدام لازم دارد: یکی تدوین قانون اساسی، و یکی هم تشکیل مجلسی متشکل از نمایندگان مردم و #نظارت بر #قدرت، نظارت بر سلطان و کارگزاران سلطان. که هر دو، مورد ایراد و اشکال شیخ فضلالله نوری است. یعنی اینها اینجا اختلاف مبنایی و اجتهادی دارند. ناييني میگوید که حاکم، مسئول است، باید #پاسخگو باشد. اگر گفتید حكومت ،#امانت است، امانتدار باید پاسخگو باشدكه آیا از این امانت بهدرستی نگهداری کرده، یا نکرده؟ در حالی که سلاطین، خودشان را مقام «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ» میدانند. این مقام، منحصر در خدای متعال است. لذا ایشان میگوید اینها آلوده به شرک شدند، صفات اختصاصی خدا را به خودشان منتقل کردند. تنها خدای متعال است که پاسخگو نیست، مقام «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ» است. 👈چون این را در واقع مرتبهای از #شرک میداند که حاکمان آلوده به شرک شدند، ما هم اگر زیر بار این حاکمیت به این معنا برویم، در واقع تن دادیم به شرک و نفی توحید؛ توحید اجتماعی. ♦ حرف شیخ فضلالله این بود که ما در اسلام شریعت داریم، بنابراین احتیاجی به #قانونگذاری نداریم. اگر شما در کشورهای اروپایی میبینید اینها مجلس قانونگذاری دارند، بهخاطر اینکه اینها شریعت ندارند؛ ما نیازی به قانونگذاری نداریم. 🔻اشکال دومی که شیخ فضلالله نوری مطرح میکند، میگوید حالا به فرض اینکه ما بپذیریم باید قانونگذاری بشود، قانون اساسی نوشته بشود، [اما] قانون، این مصداق امور حسبیه است و شأن #مجتهدین است؛ به نماینده بقال و بزاز و قصاب و اینها چه ربطی دارد که بیایند در مجلس بنشینند قانون وضع کنند؟ این یک #بدعت [است]، خلاف شرع [است]. همین مشروطهای که آخوند و نائینی از آن دفاع میکردند، شیخ فضلالله همین را قبول نداشت.حالا در میدان عمل، یک مقوله دیگری است 🔴🔴 آنچه که سرنوشت #مشروطیت را رقم زد، همین #اختلاف_بین_علما بود که به جان هم افتادند.😔 هم با این ادبیات، با این ادبیات تند و تیز؛ که آنها بگویند مشروطیت #حرام است، هر کسی از مشروطیت دفاع کند #مرتد است، زنش از او جدا میشود، اموالش مصادره میشود… 😳😳 آنها یک چنین احکام شداد و غلاظی را صادر کردند، و در مقابل، واکنش مرحوم نائینی هم نگارش این کتاب بود. البته ادبیات كتاب تند است و این، نشانه عصبانیت و ناراحتی ایشان است که زحمات علمای نجف به باد رفته؛ این فرصتی که پیش آمده بود،ملت شیعه ایران از استبداد نجات پیدا بکند، بار دیگر با وساطت گروهی از علما و در حمایت از محمدعلی شاه، این به باد رفته. حالا ايشان احساس مسئولیت کرده بود لااقل این رسالههایی که دارند مینویسند در حرمت مشروطه و در بدعت بودن قانونگذاری و امثال اینها، اینها را ایشان جواب بدهد و بگوید علمای نجف چرا از مشروطه دفاع میکردند. استاد سيد جواد ورعي @quranpuyan
