✊سوگواری برای امام حسین علیهالسلام به مثابه امامِ انسانها، ظلم ستیز و منتقد قدرت بوده است، اما سو…
انتشار: 2026/06/23 00:24 UTCویرایش: 2026/07/31 23:56 UTCدریافت: 2026/08/15 00:54 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/15 00:54 UTC
✊سوگواری برای امام حسین علیهالسلام به مثابه امامِ انسانها، ظلم ستیز و منتقد قدرت بوده است، اما سوگوار برای امام حسین به مثابه امام یک فرقه، برای تقویت وفاداری است.🔰دکتر مهراب صادق نیا در شب هشتم محرم مراسم عاشورا و امروز ما:عملکرد امام حسین(ع) با عملکرد رهبر یک فرقه و سلیقه خاص مذهبی کاملا متفاوت بوده است. امام(ع) برای تبیین ماهیت کاری که میخواست انجام دهد از مضامین انسانی استفاده میکرد. مضامینی چون عدالت، نفی ظلم و تبعیض، آزادگی، و کرامت انسانی. ایشان جریان مقابل خود را به انحرافات فرقهای و رعایت نکردن مناسکی چون نماز، روزه، و حجاب متهم نمیکرد، بلکه میگفت: چرا ظلم و ستم می کنید؟ چرا حق مردم را سلب میکنید؟ چرا عدالت را رعایت نمیکنید؟اینها معیارهای یک فرقه و یا سلیقه خاص نیستند، حرف همه انسانهاست، لذا امام حسین، خود را امام همهی انسانها معرفی میکند و نه پیشواری یک فرقهی مذهبی. بر این اساس عاشورا نهضت بیدارگری همهی انسانهاست و نه کانون فرقهسازی.اما هرچه گذشت، این جریان انسانی به مناسک فرقهای تبدیل شد. حتی سوگواری بر امام حسین که یک پدیده انسانی و عمومی بود، و بر اساس "اصل ربایش سوگ"، همهی انسانها را سوگوار خود کرده و سوگواران را گرد هم میآورد، به انحصار یک گروه هویّتساز در آمد تا آنجا که دیگر انسانها یا مجاز به سوگواری برای امام نیستند و یا خود را سوگوار نمیدانند. نکتهی مهم این است که چرا اینگونه شد؟ چرا «امام حسین همهی انسانها» تبدیل به امام حسین فرقهای خاص شده است؟ عوامل مختلفی را میتوان در اینجا برشمرد: ۱. اولین عامل، نیاز به هویت سازی شیعه بود، شیعان نخستین با حکومت نسبت و رابطهای نداشت، افزون بر آن، کلام، فقه، نظام هنجاری بهکلی متفاوت، و چیزی که اسباب انسجام و در عین حال، تمایز آنان با دیگر گروهها باشد را نداشتند. برای همین منظور به تدریج نهادهایی در تاریخ اجتماعی شیعیان بوجود آمد که وظیفهی آنها ایجاد امنیت روانی و تمایز هویتی گروههای پراکنده شیعه بود. نهادهایی چون نهاد روحانیت، نهاد وکالت، نهاد انتظار، نهاد سوگواری و ... در پاسخ به این نیاز بوجود آمدند و در این میان نهاد سوگواری بیش از سایر نهادها ظرفیت هویت سازی داشت. از این رو، نهاد سوگواری به جای آنکه امکان یک سوگواری عمومی و انسانی را برای امام حسین ایجاد کند، سوگواری ویژه شیعیان را پایه گذاشت که هویت بخش و متمایزکننده شیعان شد.این در حالی بود که اهل سنت حول محور حکومت جمع میشدند، اما شیعیان چون حکومت را نامشروع میدانستند، حول محور سوگواری جمع شد و بدین ترتیب سوگواری امام انسانها تبدیل شد به سوگواری امامِ شیعیان. ۲. عامل دوم، دخالت دستگاه قدرت در سوگواری بود، ماهیت عاشورا به گونهای است که هیچ نهاد قدرت و حکومتی نمیتواند خود را صاحب این سوگواری بداند، امام حسین مبلغ دینِ وضع مطلوب بود و نه توجیه کننده وضع موجود.لذا برخلاف حکومتها که همواره حافظ وضع موجوداند، امام و آرمانگرایان و مطرودین از قدرت، به دنبال تغییر وضع موجود و رسیدن به وضع مطلوب هستند. لذا سوگواری امام حسین مختص آرمانگرایان، معترضان، و مطلوبگرایان است، نه افراد صاحب قدرت که محافظه کارند و خواستار تثبیت وضع موجود.سوگ برای امام حسین هیچ وقت به معنای غم نبوده است، غم به معنای از دست دادن است، اما سوگ نشانهی رابطه ای زنده است درباره عنصری که تغییر کرده، اما همچنان باقیست. سوگواری برای امام حسین همواره همراه با تبرج و سروصدا و مشاهدهپذیری بوده است، چون منادی اعتراض و به دنبال تغییر است.بنابراین سوگواری نمی تواند متصل و منتسب به حکومت باشد، اگر زمانی مثلا در دولت صفوی یا آل بویه، سوگواری از جایگاه خود خارج شده و حکومتی خود را صاحب آن سوگ کرد، حتما آن سوگ به ابزاری در دست قدرت تبدیل خواهد شد که با کمک آن جامعه توسط حکومت کنترل خواهد شد و این با روح حرکت امام حسین سازگار نیست.کما اینکه اخلاق هم به عنوان آخرین سنگر منتقدین و مخالفین قدرت برای تغییر وضعیت جامعه است و اگر اخلاق هم در دست قدرت و حکومت قرار گیرد، مسخ شده و به ابزاری برای سرکوب تبدیل میشود.وقتی حکومت، عزاداری و سوگواری امام حسین را به خدمت بگیرد، آن را به مناسکی به سود خود تبدیل خواهد کرد، در حالی که امام حسین انسانها بود و نه امام فرقه.پیام امام انسانها، مخالفت با ظلم و تبعیض و فساد و بی عدالتی است، اما پیام امام فرقه، ایجاد تعهد و وفاداری به حکومت و گروه است، نه معیارهای انسانی.سوگوار امام حسین به مثابه امام همه انسانها، ظلم ستیز و فساد ستیز و منتقد قدرت است، اما سوگوار امام فرقه، برای تولید وفاداری و اطاعت محض است، این نتیجه دخالت قدرت در سوگواری است که برای آنکه از آن خطرزدایی کند، ماهیت آن را تغییر داده و به فرقه ای متحول میکند.📡@andisheqalam@sadeghniamehrab
