آیا شاهکارهای ادبی محصول بحرانهای اقتصادیاند؟ ۸۷ سال از انتشار رمان «خوشههای خشم» نوشته جان اشتا…
انتشار: 2026/06/25 14:15 UTC
آیا شاهکارهای ادبی محصول بحرانهای اقتصادیاند؟ ۸۷ سال از انتشار رمان «خوشههای خشم» نوشته جان اشتاینبک میگذرد و هنوز هیچ کتاب، مقاله پرارجاع یا پژوهش اقتصادی نتوانسته ابعاد دردناک فقر و ناامنی اقتصادی را بهخوبی این شاهکار ادبی روایت کند. به عقیده اقتصاددانان…آیا روایت فقر از اندازهگیری فقر اثرگذارتر است؟✍️ محمد طاهری/ سردبیر🔹دکتر فرهاد نیلی از جمله اقتصاددانانی است که سلوک فکری خود را به مرزهای علم اقتصاد محدود نکرده است. او سالهاست در حوزههایی فراتر از اقتصاد به مطالعه و تامل میپردازد. هفته گذشته در سومین قسمت از برنامه «اکو سینما» میزبان دکتر فرهاد نیلی بودیم و درباره ادبیات و سینمای فقر گفتوگو کردیم. یکی از جملات ایشان، مسیر این گزارش را تغییر داد. دکتر نیلی گفت: «هیچ پدیده اجتماعی به اندازه فقر، قابلیت دراماتیزه شدن را ندارد.» این جمله، تفاوت مهمی را میان نگاه اقتصاددان و نگاه هنرمند به فقر آشکار میکند. در گزارشها و پژوهشهای اقتصادی، فقر معمولاً با شاخصهایی مانند درآمد، خط فقر، نرخ بیکاری، قدرت خرید و نابرابری سنجیده میشود. اما در ادبیات و سینما، فقر بیش از آنکه قابلاندازهگیری باشد، یک تجربه دردناک انسانی است. شرمندگی، گرسنگی، اضطراب آینده، از دست رفتن کرامت، فروپاشی روابط خانوادگی، کودکی ازدسترفته و تلاش بیوقفه برای بقا، واقعیتهایی هستند که در جدولها و نمودارها بهسختی دیده میشوند یا ممکن است هرگز دیده نشوند، اما در داستانها و فیلمها جان میگیرند. داستانها و فیلمها این امکان را فراهم میکنند که مخاطب، فقر را نه بهعنوان یک عدد یا شاخص، بلکه بهمثابه تجربهای انسانی، لمس و مشاهده کند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از ماندگارترین روایتهای ادبی و سینمایی جهان، روایتهایی درباره فقر و گرسنگی و نابرابری هستند. 🔹به طور مشخص میتوان از رمان «خوشههای خشم» اثر جان اشتاینبک یاد کرد که یکی از مهمترین آثار ادبی قرن بیستم در بازنمایی فقر، بیعدالتی اقتصادی و پیامدهای اجتماعی بحرانهای سرمایهداری است. اقتصاددانان معمولاً بر این باورند که ریشه بسیاری از ناپاکیها و پدیدههای نامطلوب اقتصادی را باید در سیاستهای نادرست جستوجو کرد. جان اشتاینبک نیز وقتی داشت رمان خوشههای خشم را نوشت بهصراحت درباره سیاستمدارانی سخن گفت که وضع موجود را خلق کردند. او گفت: «میخواستم حرامزادههای حریص را که مسئول این وضع هستند، شرمنده کنم.»🔹داستان در دوران رکود بزرگ اقتصادی آمریکا و همزمان با چند فاجعه زیستمحیطی رخ میدهد. دورهای که هزاران کشاورز خردهمالک، زمینهای خود را از دست دادند و ناچار به مهاجرت شدند. اشتاینبک با مرور سرگذشت خانواده جود، تصویری تکاندهنده از فقر و بیخانمانی مردمان را ارائه میکند و نشان میدهد که چگونه بحران اقتصادی میتواند زندگی میلیونها انسان را دگرگون کند. فقر در این رمان بهمنزله از دست رفتن امنیت، هویت و کرامت انسانی روایت میشود. خانواده جود که سالها روی زمین خود کار کردهاند، بهدلیل بدهی و سلطه بانکها بر زمینهای کشاورزی مجبور به ترک خانه و مهاجرت به کالیفرنیا میشوند. از همین جا رمان نشان میدهد که فقر پدیدهای فردی نیست، بلکه محصول سازوکارهای اقتصادی و ساختارهای قدرت است. اشتاینبک بانکها و شرکتهای بزرگ را نیروهایی بیچهره و غیرانسانی معرفی میکند که سرنوشت انسانها را تعیین میکنند. یکی از مهمترین مضامین رمان، مهاجرت اجباری ناشی از فقر است. خانواده جود در مسیر طولانی خود به سوی کالیفرنیا با انبوهی مهاجر دیگر روبهرو میشوند که همگی رویای یافتن کار و زندگی بهتر را در سر دارند. اما این رویا بهتدریج رنگ میبازد. در مقصد نیز فرصتهای شغلی محدود است و صاحبان سرمایه از وفور نیروی کار برای کاهش دستمزدها استفاده میکنند. اشتاینبک نشان میدهد که چگونه فقر میتواند به ابزاری برای استثمار بیشتر انسانها تبدیل شود. در «خوشههای خشم» فقر علاوهبر پیامدهای اقتصادی، آثار عمیقی بر روابط خانوادگی و اجتماعی دارد. اعضای خانواده جود، بهتدریج عزیزان خود را از دست میدهند و با مرگ، بیماری و ناامیدی روبهرو میشوند. بااینحال، نویسنده در کنار این تصویر تلخ، بر ارزش همبستگی انسانی نیز تاکید میکند. این رمان نشان میدهد که فقر نهفقط سفره انسانها، بلکه امید، امنیت و کرامت آنان را نیز تهدید میکند و درعینحال ظرفیت همبستگی و مقاومت جمعی را در میان فرودستان برمیانگیزد. ازاینرو، اثر اشتاینبک یکی از ماندگارترین و تاثیرگذارترین روایتهای ادبی درباره فقر در ادبیات جهان بهشمار میرود.#تجارت_فردا @tejaratefarda
پستهای تلگرام — هفتهنامه تجارتفردا
⭕️ثروت منزویگفتوگو با محمدمهدی بهکیش درباره آثار اختلال تجاری بر زیست جامعه✍🏻 مریم رحیمی/ نویسنده نشریه🔹زمانی که سیاستگذاران تعرفههایی برای واردات وضع میکنند، قیمت کالای داخلی را افزایش دادهاند. ازاینرو، اقتصاددانان معتقدند اقتصاد باید به سمت آزادسازی حرکت کند و بر این باورند که تعرفهها باید کاهش یابند تا کالا با قیمت مناسبتر بهدست مصرفکننده برسد؛ اما اگر واردات بهطور کامل ممنوع شود -که درواقع همان تعرفه بینهایت است- قیمت کالا در داخل افزایش مییابد و حتی از سطح قیمتهای بینالمللی نیز بالاتر میرود. این موضوع سبب اجحاف در حق مصرفکننده میشود. 🔹در چنین شرایطی، خانوارها از یکسو ناچارند کالاها را با قیمتهایی بسیار بالاتر خریداری کنند و از سوی دیگر، بهدلیل محدود شدن فعالیتهای اقتصادی، تعطیلی کارخانهها و کاهش ظرفیت تولید، شغل خود را نیز از دست میدهند. در همین چند وقت اخیر صدها هزار نفر بیکار شدهاند. آمارهای اشتغال نیز نشان میدهد که حدود دو میلیون نفر دیگر نیز اساساً امکان یافتن شغل را ندارند و حتی در زمره متقاضیان کار نیز محسوب نمیشوند. نرخ بیکاری که حدود 1/ 9 درصد اعلام شده با در نظر گرفتن افرادی محاسبه شده که در جستوجوی کار هستند. 🔹وقتی اقتصاد دلاریزه میشود، کنترل تورم بهسادگی امکانپذیر نیست. در چنین شرایطی، ذهنیت عمومی این است که ارزش داراییها و کالاها بر مبنای دلار سنجیده میشود. جامعهای که نتواند از ظرفیتهای خود استفاده کند و این ظرفیتها نیز به دلیل تعرفه، تحریم، روابط نامتعادل با سایر کشورها و جنگ محدود شوند، عملاً راهکار موثری برای بهبود معیشت و اداره زندگی مردم در اختیار ندارد. تداوم این وضعیت میتواند پیامدهایی فراتر از حوزه اقتصاد داشته باشد و سرمایه اجتماعی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. 🔹آنچه اهمیت بسیار زیادی دارد، این است که بدانیم این روند را میتوان معکوس کرد. نخستین گام، پایان دادن به جنگ و محاصره است. باید بتوانیم با کشورهایی که با ما خصومت دارند، بهگونهای کنار بیاییم. کنار آمدن نیز به این معناست که تلاش کنیم برای حفظ منافع مردم، از برخی خواستههای خود عبور کنیم. مردم و معیشت مردم، پشتوانه اصلی اقتصاد و توان دفاعی کشور هستند. اگر دولتمردان قصد دارند قدر مردم خود را واقعاً بدانند و اگر درک کنند که همین مردم پشتوانه اصلی کشور هستند، باید مشکلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی آنان را بشناسند. به باور من، اقتصاد در اولویت قرار دارد و ما باید بهگونهای با طرف متخاصم مذاکره کنیم که وضعیت اقتصادی مردم بهبود یابد. #تجارت_فردا @tejaratefarda متن کامل گفتگو را اینجا مطالعه کنید.
📌 بنگاههای جوانمرگ چرا شرکتهای ایرانی پیش از رسیدن به بلوغ، ناکام میشوند؟ بنگاههای ایرانی در سالهای نخست فعالیتشان، پیش از رسیدن به بلوغ و رشد پایدار، از بازار خارج میشوند. ناکامی بنگاهها در ایران را میتوان بهطور کلی ناشی از چالشهای درونی، ضعفهای مدیریتی و چالشهای بیرونی، مشکلات ساختاری و محیطی دانست. این دو دسته بههم گره خوردهاند و غلبه بر آنها نیازمند اصلاحات جدی در سطح خرد و کلان اقتصادی است.#تجارت_فردا @tejaratefarda
🔻کشورها چگونه از چاه فقر بیرون آمدند؟ | ایران از کشورهایی که ثروتمند شدند، چه کم دارد؟ | جهان چگونه ثروتمند شد و چرا همه ثروتمند نشدند؟محمد طاهری، سردبیر هفته نامه تجارت فردا در یادداشتی در شماره این هفته نوشت؛🔹مارک کویاما و جرد روبین دو اقتصاددانی که کتاب «جهان چگونه ثروتمند شد؟» را نوشتهاند، با مرور تجربه تاریخی کشورها، نقش جغرافیا، نهادها، فرهنگ، جمعیت، تجارت را کنار هم میگذارند تا توضیح دهند جهان چگونه از فقر تاریخی فاصله گرفت و چرا همه کشورها به یک اندازه از این تحول بهرهمند نشدند🔹در همان دورانی که بسیاری از کشورهای درحالتوسعه از فرصتهایی مانند جهانیشدن، گسترش تجارت، جذب سرمایههایخارجی برای تغییر مسیر خود بهره بردند، ایران نخواست یا نتوانست به همان اندازه از این فرصتهای تاریخی استفاده کند🔹تاریخ دو قرن گذشته نشان میدهد ملتها محکوم نیستند برای همیشه فقیر یا ثروتمند باقی بمانند. سیاستها تغییر میکنند، اقتصادها به جهان متصل میشوند و کشورهایی که زمانی در حاشیه اقتصاد جهانی قرار داشتند میتوانند به مراکز تولید و ثروت تبدیل شوند⬅️ متن کاملبله | وبسایت | اینستاگرام@EghtesadNews_com
📹 معمای ناترازی و قیمت بنزین🎙نسخه صوتی▫️در «تیتر یک» شنبه 24 مرداد 1405 ببینید00:28 بازارها| گزارش روز بازارهای مالی ایران و جهان 05:29 اقتصاد کلان| سناریوهای بنزینی دولت17:37 بازارهای جهانی| دادههای جدید تورم و خردهفروشی آمریکا22:32 صمت| نقش بخش خصوصی در شرایط فعلی تجارت 26:11 مسکن | آیا وام ارزان، مسکن را ارزان میکند؟ 30:18 سیاست جهان| تعویض ناو آبراهام لینکلن و محاصر دریایی ایران 35:13 انتشارات| معرفی شماره 643 تجارت فردا ▫️تیتر یک پنجره روزانه به اقتصاد ایران و جهان#تیتر_یک📍لینک این برنامه در آپارات📺 @ecoiran_webtv
⭕️ سیل نفتدر کنفرانس اقتصادی رامسر چه گذشت؟✍🏻 شادی معرفتی/ نویسنده نشریه🔹برنامه عمرانی پنجم در خرداد 1352 به تصویب مجلسین و توشیح محمدرضا پهلوی رسید. یک سال بعد در مرداد 1353، با افزایش ناگهانی قیمت نفت و در نتیجه درآمدهای نفتی کشور، به منظور تجدیدنظر در برنامه پنجم و تعیین خط مشی اقتصادی ایران، کنفرانس رامسر گشایش یافت. این کنفرانس را نمیتوان بدون فهم شرایطی که به برگزاری آن انجامید، مطالعه کرد. کنفرانس رامسر پاسخ به تحولات همزمانی بود که طی کمتر از یک سال، اقتصاد کشور را دستخوش دگرگونی اساسی کرده بود. این نشست، واکنشی مقطعی به افزایش درآمدهای نفتی نبود، بلکه پاسخ به بحرانی بود که در قلب نظام برنامهریزی ایران شکل گرفته بود.🔹کمتر از یک ماه پیش از برگزاری کنفرانس رامسر، در روزهای 19 تا 21 تیر 1353، کنفرانسی در هتل گاجره دیزین با حضور شاه، نخستوزیر و مدیران سازمان برنامه، وزیران اقتصادی و جمعی از کارشناسان برگزار شد. گاجره، برخلاف رامسر که صحنه تصمیمگیری سیاسی بود، کارگاهی کارشناسی برای بازاندیشی در برنامه پنجم بهشمار میرفت. جهش کمسابقه درآمدهای نفتی، افزایش ناگهانی ظرفیت مالی دولت و دگرگونی شرایط اقتصاد جهانی، برنامهای را که تنها چند ماه از تصویب آن میگذشت، با پرسشهایی تازه روبهرو کرده بود. از همینرو، سازمان برنامه کوشید در گاجره تصویری واقعبینانه از فرصتها و محدودیتهای پیشروی اقتصاد ایران ارائه دهد. 🔹مهمترین تحولی که با افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی رخ داد، تمرکز قدرت در راس هرم بود. شاه که تا پیش از آن، خود را ناگزیر از اجرای نظرات کارشناسی میدید، با افزایش درآمدها دیگر خود را ملزم به رعایت چهارچوبهای متصلب سازمان برنامه نمیدانست و بر این گمان بود که بهعنوان «صاحب مملکت» میتواند برای این درآمدهای بادآورده تصمیم بگیرد. در واقع، این افزایش درآمدها، پارادایم برنامهریزی اقتصادی کشور را دگرگون کرد و دیگر مسئله اصلی دولت، «تامین منابع» نبود، بلکه «چگونگی مصرف درآمدهای سرشار نفتی» و مدیریت پیامدهای آن بود؛ تغییری که آثارش در تورم، گسترش واردات، رشد شتابان هزینههای عمرانی و فشار بر ظرفیتهای اجرایی کشور در سالهای بعد آشکار شد.🔹مجله اشپیگل در تابستان ۱۹۷۴ مقالهای با عنوان «پرش بزرگ با پای لنگ» منتشر کرد و هشدار داد که ایران، بدون برخورداری از زیرساختهای لازم، در حال تجربه توسعهای شتابزده است؛ توسعهای که بنادر، شبکه حملونقل، دستگاه اداری و ظرفیت صنعتی کشور توان تحمل آن را ندارند. کارشناسان سازمان برنامه نیز دقیقاً بر همین نقطه انگشت گذاشته بودند. آنان هشدار میدادند که افزایش ناگهانی بودجه دولتی، رشد واردات و اجرای همزمان دهها پروژه بزرگ، گرههای زیرساختی را تشدید خواهد کرد. اما شاه زمان را کوتاه میدید و باور داشت میتوان عقبماندگی چنددههای را در یک جهش تاریخی جبران کرد.#تجارت_فردا @tejaratefardaمتن کامل گزارش را اینجا مطالعه کنید.
لیبرالیسم نقابدار نقد محمد قوچانی بر اندیشه اقتصادی و سیاسی عبدالکریم سروش🔹 محمد قوچانی در این شماره تجارت فردا، در مقالهای با عنوان لیبرالیسم نقابدار، به بررسی و نقد سیر اندیشه اقتصادی و سیاسی عبدالکریم سروش پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا میتوان سروش را، چنانکه در مقاطعی معرفی شده، متفکری لیبرال دانست؟🔹 قوچانی برای پاسخ به این پرسش، ابتدا سه نسل روشنفکری دینی در ایران را از یکدیگر تفکیک میکند. به روایت او، نسل نخست با چهرههایی چون مهدی بازرگان و یدالله سحابی بیشتر از دریچه علوم تجربی به دین مینگریست؛ نسل دوم، با چهرههایی مانند علی شریعتی و ابوالحسن بنیصدر، تحت تاثیر اندیشههای سوسیالیستی و مارکسیستی قرار گرفت و نسل سوم که عبدالکریم سروش برجستهترین چهره آن بود، بیش از همه با فلسفه، کلام و عرفان پیوند داشت. 🔹 بخش مهم مقاله به دیدگاههای اقتصادی سروش در دهه ۱۳۶۰ اختصاص دارد. آنجا که او پس از سفر به نمایشگاه صنعتی ژاپن، مقاله صناعت و قناعت را نوشت. قوچانی با مرور این نوشته نشان میدهد که سروش در آن دوره نگاهی انتقادی به صنعت، تکنولوژی، رقابت، مصرف و حتی برخی مظاهر توسعه شهری داشت. او تکنولوژی را با مفاهیمی چون قناعتکشی، رقابتافزایی، تقدسزدایی و زیادتطلبی نقد میکرد و حتی درباره ضرورت توسعه مترو در تهران تردید داشت. 🔹به اعتقاد نویسنده، این نگاه با مبانی اقتصاد مدرن و همچنین اصول بنیادین لیبرالیسم اقتصادی فاصله داشت. سروش البته در دهههای بعد دگرگونیهای فکری مهمی را تجربه کرد، از ایدئولوژی دینی فاصله گرفت، به نقد شریعتی پرداخت و در حوزه سیاست از دموکراسی و جامعه مدنی دفاع کرد. تا جایی که در مقطعی خود را لیبرالدموکرات خواند. بااینحال، قوچانی معتقد است این تحول هرگز به بازنگری جدی در دیدگاههای اقتصادی پیشین او و پذیرش مبانی فلسفه سیاسی لیبرالیسم، از مالکیت فردی و حکومت قانون تا استقلال نهاد دین از دولت، منجر نشد. 🔹مقاله لیبرالیسم نقابدار در شماره ۶۴۲ تجارت فردا منتشر شده است.#تجارت_فردا @tejaratefarda