Stenarna i själen: Form och materia från antiken till idag — Sven-Eric Liedman Stenarna i själen، ب…
انتشار: 2026/08/08 07:41 UTCدریافت: 2026/08/15 16:40 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/15 16:40 UTC
Stenarna i själen: Form och materia från antiken till idag — Sven-Eric Liedman Stenarna i själen، به معنای «سنگهای روح»، سومین بخش از پروژه بزرگ تاریخ اندیشه Sven-Eric Liedman است؛ کتابی که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد و در حدود ۶۳۸ صفحه، یکی از بنیادیترین دوگانههای…کتاب از افلاطون و بهویژه ارسطو آغاز میکند؛ جایی که مسئله فرم و ماده به یکی از پایههای متافیزیک غرب تبدیل میشود. سپس مسیر خود را از متفکرانی چون دکارت و هابز تا کانت، هگل و مارکس ادامه میدهد. در ادامه، Liedman ترتیب صرفاً تاریخی را میشکند و از زاویههای دیگری به مسئله نگاه میکند: نظریههای ماده در علوم طبیعی معاصر، طراحی بهعنوان یکی از مهمترین صورتهای جدید مفهوم فرم، و کشمکش فیلسوفان و هنرمندان بر سر نسبت سطح و عمق. اهمیت کتاب دقیقاً در همین جاست: Liedman نمیخواهد فقط تاریخ دو اصطلاح فلسفی را بنویسد. او میخواهد نشان دهد که مفاهیمی که معمولاً بدیهی میپنداریم، چگونه بهصورت پنهان، نحوه دیدن جهان را برای ما تعیین میکنند. ما دائماً میان شکل و محتوا، ظاهر و باطن، ماده و معنا، جسم و ذهن و واقعیت و تفسیر تمایز میگذاریم؛ اما کمتر میپرسیم این دوگانهها از کجا آمدهاند و چه پیشفرضهایی را با خود حمل میکنند.در این مسیر، افلاطون و ارسطو، دکارت و هابز، کانت و هگل، و در دوره معاصر دریدا و دلوز به نقاط مهم این تاریخ تبدیل میشوند. این فهرست نشان میدهد که مسئله فرم و ماده محدود به متافیزیک نیست؛ این مفاهیم بر تحول علوم طبیعی، نظریههای ماده، هنر، موسیقی و ادبیات نیز اثر گذاشتهاند. یکی از جذابترین بخشهای پروژه Liedman، رسیدن به مارکس است. در اینجا ماده دیگر صرفاً ماده طبیعی نیست؛ ماده با کار، تولید، مناسبات اجتماعی و تاریخ انسانی پیوند میخورد. انسان فقط جهانی را که در اختیار دارد تفسیر نمیکند؛ با کار و تولید، به ماده شکل میدهد و در همان فرایند، خود نیز شکل میگیرد. بنابراین رابطه فرم و ماده به رابطه انسان و جهان اجتماعی تبدیل میشود.از این منظر، عنوان Stenarna i själen بسیار معنادار است: «سنگها» فقط سنگهای بیرون از ما نیستند؛ آنچه جهان به ما تحمیل کرده، آنچه ما به جهان شکل دادهایم و ساختارهایی که در ذهن و زندگی ما رسوب کردهاند نیز میتوانند به «سنگهایی در روح» تبدیل شوند.کتاب در ادامه به علم معاصر میرسد و نشان میدهد که حتی مفهوم «ماده» نیز دیگر آن معنای ساده و بدیهی گذشته را ندارد. فیزیک جدید، ماده را به مسئلهای بسیار پیچیدهتر تبدیل کرده است. در کنار آن، Liedman به طراحی توجه میکند؛ زیرا طراحی شاید یکی از روشنترین عرصههایی باشد که در آن ماده و فرم بهصورت مستقیم با یکدیگر ملاقات میکنند: چیزی از ماده ساخته میشود تا شکل خاصی پیدا کند و برای هدفی انسانی به کار رود. در نهایت، مسئله کتاب به خود انسان بازمیگردد. انسان نیز موجودی است که هم «ماده» است و هم «فرم»؛ هم بدن دارد و هم خود را از طریق زبان، فرهنگ، هنر، نهادها و تاریخ شکل میدهد.جملهای که روح کتاب را بازتاب میدهد:«آنچه واقعیت را برای ما قابل فهم میکند، فقط مادهای نیست که جهان از آن ساخته شده؛ فرمهایی است که به کمک آنها جهان را میاندیشیم.»نسبت کتاب با مباحث جامعه بازبرای «جامعه باز»، اهمیت Stenarna i själen در این است که نشان میدهد حتی نحوه اندیشیدن ما پیش از آنکه وارد عرصه سیاست شویم، از فرمهایی تاریخی و فرهنگی ساخته شده است. ما فقط در یک جامعه زندگی نمیکنیم؛ درون مفاهیمی زندگی میکنیم که جامعه در اختیارمان گذاشته است.اگر جامعهای انسان را به «ماده»ای قابل شکلدهی تقلیل دهد، قدرت میتواند ادعا کند که حق دارد فرم مطلوب خود را بر او تحمیل کند. اینجاست که مسئله فلسفی فرم و ماده به مسئله آزادی تبدیل میشود: چه کسی حق دارد به انسان شکل بدهد؟ و انسان تا چه اندازه میتواند در شکل دادن به خویشتن مشارکت کند؟این پرسش Liedman را به سنتی میرساند که برای «جامعه باز» اهمیت اساسی دارد: از نقد افلاطونیِ جهان و مفهوم صورت، تا کانت و استقلال عقل، هگل و تاریخ، مارکس و کار و تولید، و سرانجام دریدا و دلوز که خودِ دوگانههای تثبیتشده فرم/ماده، حضور/غیاب و عمق/سطح را زیر سؤال میبرند.از این زاویه، Stenarna i själen کتابی درباره گذشته نیست؛ درباره عادتهای فکری اکنون ما است. خود ناشر نیز تأکید میکند که هدف کتاب تنها بازسازی اندیشههای گذشته نیست، بلکه رسیدن به ریشههای عمیقتر عادتهای فکری معاصر درباره آن چیزی است که «میتوان» یا «نمیتوان» انجام داد. منابعSven-Eric Liedman, Stenarna i själen: Form och materia från antiken till idag, Albert Bonniers Förlag, 2006. Sven-Eric Liedman, شرح و معرفی آثار در وبسایت رسمی نویسنده. Albert Bonniers Förlag، معرفی رسمی کتاب. Svenska Dagbladet، نقد کتاب و بررسی جایگاه آن در پروژه فکری Liedman. @theopensociety
تاریخچه بازدید مشاهدهشده
حدود 1 بازدید تازه در ساعت در این نمونهپستهای تلگرام — جامعه باز ➖THE OPEN SOCIETY
Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power — Karl A. Wittfogel Oriental Despotism، منتشرشده در سال ۱۹۵۷ توسط Yale University Press، یکی از بحثبرانگیزترین تلاشهای قرن بیستم برای توضیح خاستگاه و ساختار استبداد در جوامع آسیایی است. ویتفوگل، که…اگر دولت همه منابع را در اختیار داشته باشد، احزاب مستقل نداشته باشیم، رسانه مستقل وجود نداشته باشد، اقتصاد وابسته باشد، نهادهای مدنی نتوانند مستقل عمل کنند و فرد برای اشتغال، مجوز، اطلاعات و امنیت خود به دولت وابسته باشد، حتی اگر روی کاغذ قانون و انتخابات وجود داشته باشد، توازن واقعی قدرت میان دولت و جامعه از بین رفته است.پس جامعه باز در برابر «قدرت کل» قرار میگیرد.جامعه باز یعنی جامعهای که در آن هیچ مرکز قدرتی آنقدر بزرگ نیست که بتواند تمام فرمهای زندگی اجتماعی را تعیین کند.و اینجا ویتفوگل به سنتی بسیار بزرگتر وصل میشود: از مونتسکیو و توکویل تا وبر، پوپر، آرنت و فوکو، یک پرسش مشترک وجود دارد:چگونه میتوان قدرت را چنان سازمان داد که هیچ قدرتی نتواند تمام جامعه را در خود ببلعد؟این، به نظرم، خوانش امروزی و قابل دفاع Oriental Despotism است؛ نه نظریهای درباره «ذات شرق»، بلکه هشداری درباره تمرکز قدرت.@theopensociety
Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power — Karl A. Wittfogel Oriental Despotism، منتشرشده در سال ۱۹۵۷ توسط Yale University Press، یکی از بحثبرانگیزترین تلاشهای قرن بیستم برای توضیح خاستگاه و ساختار استبداد در جوامع آسیایی است. ویتفوگل، که…هسته اصلی استدلال ویتفوگل مفهوم Hydraulic Society یا «جامعه آبی/آبیاری» است. استدلال او بهطور ساده چنین است: در مناطقی که کشاورزی به شبکههای عظیم آبیاری، سدسازی، کنترل سیلاب و کانالکشی وابسته است، مدیریت آب به سازمانی مرکزی و گسترده نیاز پیدا میکند. این سازمان بهتدریج به یک بوروکراسی قدرتمند تبدیل میشود و همان بوروکراسی میتواند کنترل اقتصادی، سیاسی، نظامی و اجتماعی را در دست بگیرد. بنابراین، از نگاه ویتفوگل، مسئله فقط آب نیست؛ مسئله آن است که یک نیاز مادی چگونه میتواند به تمرکز سازمانی و سپس تمرکز قدرت سیاسی منجر شود. مفهوم مهم دیگر کتاب Hydraulic Despotism یا «استبداد آبی» است. در این مدل، دولت فقط یکی از نهادهای جامعه نیست؛ بلکه به سازمانی تبدیل میشود که بخش بزرگی از منابع حیاتی، نیروی کار، اقتصاد و دستگاه اداری را در اختیار دارد. ویتفوگل از اینجا به مفهوم بسیار مهم Total Power میرسد: قدرتی که نمیخواهد صرفاً حکومت کند، بلکه میتواند بخشهای گوناگون زندگی اجتماعی را در یک دستگاه واحد ادغام کند. در متن کتاب، او تأکید میکند که در جوامع هیدرولیک، ارتش و دین نیز میتوانند در ساختار بوروکراتیک دولت ادغام شوند و همین تمرکز چند کارکرد حیاتی، امکان قدرت «تمامگرا» را فراهم میکند. اما اهمیت واقعی کتاب در مقایسه میان شرق و غرب است. ویتفوگل معتقد است در بخش مهمی از تجربه اروپایی، قدرت میان نیروهای رقیب ــ اشراف، کلیسا، شهرها، اصناف، مالکان و بعدها طبقات اجتماعی ــ توزیع شده بود. بنابراین هیچ قدرت واحدی بهسادگی نمیتوانست تمام جامعه را در خود ادغام کند. در مقابل، در مدل هیدرولیک، دولت میتواند چنان قدرتمند شود که جامعه در برابر آن فاقد مراکز مستقل کافی برای مقاومت باشد.اینجا ویتفوگل از یک مسئله تاریخی به یک پرسش بزرگ سیاسی میرسد:چه زمانی دولت از «دولتِ جامعه» به «دولت بر جامعه» تبدیل میشود؟این پرسش، شاید از خود نظریه «استبداد شرقی» مهمتر باشد.از این منظر، Oriental Despotism را نباید صرفاً کتابی درباره «شرق» دانست. اتفاقاً بخش مهمی از اهمیت امروزی آن در این است که میپرسد چه شرایطی امکان تبدیل شدن دولت به قدرتی فراتر از جامعه را فراهم میکند.یک نکته انتقادی بسیار مهمبا این حال، نظریه ویتفوگل را نباید امروز بهعنوان یک توضیح قطعی برای تاریخ آسیا پذیرفت.این نظریه بهشدت جبرگرایانه است؛ یعنی گاهی رابطه میان آبیاری، بوروکراسی و استبداد را بیش از حد مستقیم و ضروری فرض میکند. بسیاری از مورخان و متخصصان چین و جوامع آسیایی استدلال او را به دلیل سادهسازی تاریخ، کمتوجهی به نهادهای مستقل و نادیده گرفتن تنوع اشکال مالکیت و قدرت مورد انتقاد قرار دادهاند. حتی در ادبیات تخصصی درباره نظریه او، مشکل اصلی در روششناسی، تمایز ناکافی میان دادههای نهادی و کارکردی و ارزیابی ناقص تعامل آنها در زمان و مکان دانسته شده است. بنابراین اگر بخواهیم امروز از ویتفوگل استفاده کنیم، بهتر است مکانیزم او را بگیریم، نه طبقهبندی تمدنی او را.یعنی به جای اینکه بگوییم:«شرق ذاتاً استبدادی است»،بپرسیم:چه زمانی تمرکز منابع حیاتی در دست یک مرکز سیاسی، امکان تمرکز قدرت و تضعیف جامعه مدنی را ایجاد میکند؟این صورتبندی بسیار دقیقتر و قابل دفاعتر است.نسبت کتاب با ایراناینجا Oriental Despotism برای مطالعه ایران جذاب میشود، اما باید با احتیاط از آن استفاده کرد.ایران تاریخی دقیقاً نمونه ساده یک «جامعه هیدرولیک» نیست و نمیتوان تمام تاریخ سیاسی ایران را به آبیاری و قنات تقلیل داد. دولتهای ایرانی در دورههای مختلف با قبایل، مالکان، روحانیون، اصناف، شهرها و نیروهای محلی وارد تعامل و کشمکش بودهاند.اما یک ایده ویتفوگلی همچنان ارزش تحلیلی دارد:هرچه منابع حیاتی و ابزارهای سازماندهی جامعه بیشتر در مرکز قدرت متمرکز شوند، امکان استقلال جامعه کاهش مییابد.اگر این را از آب به حوزههای جدید گسترش دهیم، «آب» تنها یک مثال تاریخی خواهد بود. در جهان مدرن، منابع حیاتی میتوانند شامل انرژی، نفت، اطلاعات، رسانه، پول، مجوزهای اقتصادی، شبکههای ارتباطی و ابزارهای قهر باشند.بنابراین سؤال مدرن این نیست که:چه کسی آب را کنترل میکند؟بلکه:چه کسی زیرساختهای حیاتی جامعه را کنترل میکند؟و این پرسش برای فهم دولتهای اقتدارگرا بسیار مهمتر از مفهوم مبهم «شرق» است.نسبت کتاب با مباحث جامعه بازبرای «جامعه باز»، مهمترین درس Oriental Despotism شاید این باشد:آزادی فقط به وجود قانون وابسته نیست؛ به وجود مراکز مستقل قدرت در جامعه نیز وابسته است.
Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power — Karl A. WittfogelOriental Despotism، منتشرشده در سال ۱۹۵۷ توسط Yale University Press، یکی از بحثبرانگیزترین تلاشهای قرن بیستم برای توضیح خاستگاه و ساختار استبداد در جوامع آسیایی است. ویتفوگل، که از مارکس و ماکس وبر تأثیر گرفته بود، میکوشد نشان دهد که چگونه شرایط مادی تولید و سازمان اجتماعی میتوانند به شکلگیری ساختارهای سیاسی بسیار متمرکز منجر شوند. کتاب بیش از ۵۵۰ صفحه دارد و دامنه مقایسه آن از چین و هند و مصر و بینالنهرین تا امپراتوریهای اسلامی، عثمانی و حتی برخی جوامع خارج از آسیا امتداد مییابد. @theopensociety
✨در هوای بوستان جلسه چهلمدکتر سروش دباغ
Live stream finished (2 hours)
Live stream started