✅ بازاندیشی در داوری همتا در عصر هوش مصنوعی؛ مسئولیتپذیری، شفافیت و جایگاه قضاوت انسانی در انتشارا…
انتشار: 2026/08/05 13:13 UTCدریافت: 2026/08/07 11:10 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 11:10 UTC
✅ بازاندیشی در داوری همتا در عصر هوش مصنوعی؛ مسئولیتپذیری، شفافیت و جایگاه قضاوت انسانی در انتشارات علمیگزارش تحلیلی منتشرشده توسط Elsevier نشان میدهد که بازاندیشی در فرایند داوری همتا (Peer Review) در عصر هوش مصنوعی دیگر یک انتخاب فناورانه نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ اعتماد، شفافیت و مسئولیتپذیری در انتشارات علمی محسوب میشود. این گزارش تأکید میکند که نوآوریهای قدرتمند و انتظارات فزاینده جامعه پژوهشی، ناشران را به ادغام هوشمندانه فناوریها سوق داده است. برخلاف تصور رایج، هوش مصنوعی در این اکوسیستم جایگزین قضاوت انسانی نیست، بلکه مستلزم آن است که داوری همتا همچنان بر پایه تفکر انتقادی، تخصص عمیق در حوزه موضوعی و قوه تشخیص اخلاقی استوار بماند؛ ویژگیهایی که ماشینها از بازتولید آن ناتواناند. بر اساس این گزارش، ادغام هوش مصنوعی در داوری همتا میتواند بهعنوان یک ابزار پشتیبان، فرایندهای انتشارات علمی را ارتقا بخشد. بهرهگیری از این فناوریها امکان تسریع در تحلیل و خلاصهسازی اطلاعات، بهبود جستوجوهای ادبیات پژوهش و کمک به سردبیران برای تطبیق دقیقتر مقاله با داور متخصص را فراهم میکند. این امر موجب افزایش کارایی فرایند داوری و آزاد شدن زمان ارزشمند داوران برای تمرکز بر ابعاد پیچیدهتر ارزیابی علمی میشود. با این حال، سیاستهای فعلی ناشران معتبر، بارگذاری مقالات در ابزارهای عمومی هوش مصنوعی را به دلیل ملاحظات محرمانگی مجاز نمیداند و بر این نکته تأکید دارد که هرگونه استفاده از این ابزارها باید با نظارت کامل انسانی و رعایت دقیق اصول اخلاقی همراه باشد تا کیفیت پژوهشهای علمی تضمین شود. در بخش دیگری از گزارش، به مزایای راهبردی استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی اشاره شده که از جمله آنها میتوان به حفظ استانداردهای اخلاقی، ارتقای شفافیت و اعتماد در اکوسیستم پژوهش و پشتیبانی از تصمیمگیریهای انسانی اشاره کرد. در مقابل، چالشهایی مانند فقدان درک عمیق ماشینی از ظرافتهای علمی، غیرقابلقبول بودن داوری کاملاً ماشینی و نیاز به ایجاد «حفاظهای ایمنی» (Guardrails) نظیر ادغام ابزارهای تشخیص هوش مصنوعی در سامانههای مدیریت محتوای نشریات، مهمترین دغدغههای این حوزه معرفی شدهاند. گزارش تأکید میکند که حفظ یکپارچگی سوابق علمی تنها از طریق تلاش جمعی و مشارکت فعال همه ذینفعان شامل ناشران، پژوهشگران، نهادهای تأمینکننده مالی، کتابداران و انجمنهای علمی محقق میشود. در ادامه، گزارش با بررسی دیدگاههای مدیران نوآوری و سردبیران نشریات معتبر Elsevier نشان میدهد که موفقیت در این مسیر بیش از آنکه به قدرت الگوریتمها وابسته باشد، به تعهد به نظارت انسانی و همکاری جمعی بستگی دارد. سردبیران تأکید میکنند که در حوزههای تخصصی، داوران انسانی با تکیه بر تجربه و اشتیاق خود عمل میکنند و هوش مصنوعی نیازی به «آموزش دادن» به آنها ندارد؛ بلکه داوری همتا امری مبتنی بر زمان، تعهد و احترام است. در مجموع، این گزارش نتیجه میگیرد که آینده انتشارات علمی و داوری همتا، آیندهای است که در آن فناوری از فرایند پشتیبانی میکند، اما این «بینش و قضاوت انسانی» است که همواره رهبری و هدایت آن را بر عهده دارد و علم را به جلو میراند. Elsevier. (2025). Rethinking peer review in the AI era with responsibility and transparency. Elsevier Connect. elsevier.com/en-in/connect/rethinking-pee… t.me/UT_Central_Library ble.ir/Library_UT_AC


