کتاب «مطالعات تطبیقی نسخه‌های خطی شرقی: یک مقدمه» (Comparative Oriental Manuscript Studies: An Intr…

فصل هفدهم آثار نیما یوشیج و ناظم حکمت را در کنار اشعار ملک‌الشعرای بهار، ابوالقاسم لاهوتی و شاعران ازبک و آذربایجانی بررسی می‌کند. نتیجه آن است که مدرنیسم شعری ایران و ترکیه فقط وامدار اروپا نبود؛ فرهنگ سیاسی و ادبی شوروی و شبکه‌های کمونیستی نیز در آن سهم مهمی داشتند. معرفی فصل مسیرهای کمونیستی شرقیفصل هجدهم نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاران جدید ادبیات فارسی و اردو، تحت تأثیر ملی‌گرایی و اخلاق ویکتوریایی، جنبه‌های همجنس‌خواهانه شعر کلاسیک را حذف یا بازتفسیر کردند تا گذشته‌ای ملی، اخلاقی و دگرجنس‌گرا بسازند. معرفی فصل فارسی و اردو۷. مطالعات تطبیقیسه فصل نهایی به جمع‌بندی مقایسه‌ای اختصاص دارند:نسبت نوسازی و مدرنیسم ادبی در ترکیه؛نژاد، جنسیت و نمایش میهن‌پرستی در داستان‌های مدرنیستی سیمین دانشور؛مدرنیتۀ احیاگرانه و حضور آن در زمان معاصر.فصل سیمین دانشور از مهم‌ترین بخش‌های ایرانی کتاب است. نویسنده نشان می‌دهد که داستان‌های دانشور فقط درباره موقعیت زن نیستند؛ بلکه مفاهیم ملت، جنسیت، نژاد، استعمار و میهن‌پرستی را نیز به یکدیگر پیوند می‌دهند.جمع‌بندیدستاورد اصلی کتاب این است که تاریخ مدرنیسم خاورمیانه را باید به صورت شبکه‌ای نوشت، نه بر اساس مدل ساده:اروپا ← ترجمه و تقلید ← خاورمیانهالگوی پیشنهادی کتاب پیچیده‌تر است:سنت‌های ادبی بومی + مناسبات منطقه‌ای + استعمار و دولت‌سازی + ترجمه + جنگ سرد + ارتباط با شوروی و آسیای مرکزی + مواجهه با اروپااز نظر مطالعات ایران، کتاب دست‌کم هفت محور مهم دارد: ملک‌الشعرای بهار، صادق هدایت، نیما یوشیج، ابوالقاسم لاهوتی، زیبایی‌شناسی دورۀ پهلوی، سیمین دانشور و نقش برنامه‌های ترجمه آمریکایی در ایران. بنابراین، با وجود عنوان کلی «خاورمیانه»، ایران در آن حاشیه‌ای نیست و یکی از سه قلمرو اصلی کتاب، در کنار جهان عرب و ترکیه، به شمار می‌رود.

معرفی محتوای کتاب بالا که در سال 2026 منتشر شده است:موضوع و دیدگاه اصلیاین اثر می‌کوشد تاریخ مدرنیسم خاورمیانه را از زیر سایه الگوی اروپایی بیرون بیاورد. در تاریخ‌نگاری رایج، مدرنیسم ابتدا پدیده‌ای اروپایی دانسته می‌شود و آثار ایرانی، عربی، ترکی یا کردی بر اساس شباهت یا فاصله‌شان با آن سنجیده می‌شوند. این کتاب می‌گوید مدرنیسم خاورمیانه صرفاً تقلیدی دیرهنگام از اروپا نبود؛ بلکه در پیوند با سنت‌های بومی، استعمار، اصلاحات سیاسی، نهضت ادبی، ملی‌گرایی، سوسیالیسم، جنگ سرد و ارتباطات درون‌منطقه‌ای شکل گرفت.نویسندگان، مدرنیسم را جریانی چندزبانه و فرامنطقه‌ای می‌دانند که میان:ادبیات فارسی، عربی، ترکی، کردی و اردو؛ایران قاجاری و پهلوی؛امپراتوری عثمانی و جمهوری ترکیه؛جهان عرب، آسیای مرکزی، شوروی و هنددر گردش بوده است. بنابراین مسیر انتقال اندیشه همیشه «غرب به شرق» نبوده؛ ایران، ترکیه، جهان عرب، آسیای مرکزی و هند نیز مستقیماً بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند. معرفی ناشرساختار کتابکتاب در هفت بخش تنظیم شده است:۱. ادبسه فصل نخست مفهوم تاریخی «ادب» را بررسی می‌کنند. برخلاف نظریه‌ای که ادبیات جدید را نتیجۀ طرد کامل سنت می‌داند، نویسندگان نشان می‌دهند که ادبیات عثمانی، فارسی و عربی جدید بر برخی از عناصر ادب کلاسیک، عرفان و شیوه‌های قدیم تفسیر و اخلاق ادبی استوار بود.از جمله فصل دوم، با عنوان «تجزیه و تحلیل ملت: بهار و ظهور ادبیات»، به محمدتقی بهار می‌پردازد و بررسی می‌کند که چگونه واژۀ جدید «ادبیات» و مفهوم ادبیات ملی در ایران شکل گرفت. در این فرایند، میراث چندقومیتی و فرامنطقه‌ای ادب فارسی در قالب «ادبیات ملی ایران» بازتعریف شد.۲. شعراین بخش تاریخ نوآوری شعری را در ترکی، کردی و عربی بازنگری می‌کند:شعر جدید ترکی و مسئلۀ استقلال زیبایی‌شناختی؛نقش عبدالله گوران در نوسازی شعر کردی؛بازنویسی تاریخ شعر رمانتیک و مدرن عربی.بحث مهم این بخش آن است که شعر نو فقط با کنارگذاشتن وزن و قالب کلاسیک به وجود نیامد؛ بلکه رمانتیسم، ترجمه، تحولات زبانی و تجربه‌های سیاسی در پیدایش آن سهم داشتند.۳. نثراین بخش مستقیماً با ایران نیز ارتباط دارد:یک فصل به تصویر انسانِ ماشینی و جهان مدرن در آثار خالده ادیب و احمد حمدی تانپینار اختصاص دارد؛فصل هشتم درباره صادق هدایت و نثر مدرنیستی فارسی است؛فصل نهم ریشه‌های مدرنیسم ادبی و نثر جدید عربی را بررسی می‌کند.فصل هدایت جایگاه او را نه صرفاً به‌عنوان نویسنده‌ای متأثر از کافکا و ادبیات اروپا، بلکه در متن بحران‌های فکری و ادبی ایران جدید تحلیل می‌کند. ساختار روایی، ذهنیت گسسته، بیگانگی، مرگ‌اندیشی و بحران هویت در آثار او از ویژگی‌های نثر مدرنیستی فارسی دانسته شده است.۴. سیاستاین قسمت نشان می‌دهد که مدرنیسم از سیاست و روابط قدرت جدا نبوده است:امپریالیسم و مدرنیسم ادبی در جمهوری ترکیه؛برنامه ترجمه کتاب آمریکا در افغانستان و ایران در دورۀ جنگ سرد؛مؤسسۀ انتشارات فرانکلین و مدرنیسم در بغداد.فصل مربوط به ایران و افغانستان، فعالیت برنامۀ ترجمه «آژانس اطلاعات ایالات متحده» را بررسی می‌کند. انتخاب آثاری که باید ترجمه می‌شدند یا حذف برخی مباحث، مانند مسئلۀ نژاد و سرمایه‌داری، نشان می‌دهد که ترجمه و نشر کتاب بخشی از سیاست فرهنگی آمریکا در جنگ سرد بوده است.فصل بغداد نیز با استفاده از ۳۷۷۱ سند، فعالیت دفتر فرانکلین را از سال ۱۹۵۷ بررسی می‌کند و ارتباط آن را با بدر شاکر السیاب و جبرا ابراهیم جبرا نشان می‌دهد. معرفی فصل فرانکلین بغداد۵. زیبایی‌شناسیاین بخش سه شکل متفاوت مدرنیسم هنری را بررسی می‌کند:مدرنیسم تلفیقی؛تناقض‌ها یا بن‌بست‌های زیبایی‌شناسی مدرنیستی در ایران پهلوی؛مدرنیتۀ استعماری و زیبایی‌شناسی مدرن در جهان عرب.فصل چهاردهم با عنوان «ناسازه‌های زیبایی‌شناسی مدرنیستی در ایران پهلوی» اهمیت خاصی دارد. مسئله اصلی آن تنش میان این عناصر است:گرایش به هنر و فرهنگ جهانی؛سیاست نوسازی دولتی پهلوی؛جست‌وجوی هویت اصیل ایرانی؛استفاده از سنت، فولکلور و هنرهای باستانی؛و نقد غرب‌زدگی و سلطۀ فرهنگی.در این نگاه، هنرمند ایرانی هم می‌خواست مدرن و جهانی باشد و هم از متهم‌شدن به تقلید از غرب بپرهیزد؛ همین امر نوعی تناقض در مدرنیسم دورۀ پهلوی ایجاد می‌کرد.۶. روابط شرقی یا مسیرهای رو به شرقعنوان خلاقانۀ Easterlies به جریان‌هایی اشاره دارد که از شرق یا میان سرزمین‌های شرقی حرکت می‌کردند:مسیرهای شوروی در مدرنیسم ترکی؛پیوندهای کمونیستی و مدرنیسم شعر فارسی و ترکی؛بازنویسی میراث غنایی و مناسبات جنسیتی در تاریخ ادبیات فارسی و اردو.

A History of Middle Eastern Modernismتاریخ مدرنیسم خاورمیانهویراستار: لِوی تامپسون (Levi Thompson)، استاد دانشگاه تگزاس در آستینناشر: Cambridge University Press، ۲۰۲۶حجم اعلام‌شده ناشر: ۴۵۲ صفحهشابک: 978-1-009-75323-4کتاب شامل مقدمه، ۲۱ فصل و هفت بخش موضوعی استcambridge.org/core/books/history-of-middl…

بلال بدات، خود از اهل خوشنویسی، رابطۀ خوانایی و زیبایی بصری را در خط عثمانی بررسی می‌کند. پرسش اصلی آن است که خوشنویس تا چه اندازه می‌تواند حروف را برای ایجاد ترکیبی زیبا تغییر دهد، بی‌آنکه نوشته ناخوانا شود.او همچنین به آموزش خوشنویسی، رابطۀ استاد و شاگرد، مشق‌کردن و مراحل طراحی یک قطعه می‌پردازد. عنوان مقاله به این معنا اشاره دارد که زیبایی خط مانند عطر گل است: محسوس است، اما به‌آسانی نمی‌توان آن را با قواعد صریح توضیح داد.دستاورد کلی کتابمهم‌ترین نتیجۀ کتاب این است که برای مطالعۀ نسخه‌های اسلامی نباید خط، نقاشی، تذهیب، کاغذ و آرایش صفحه را جداگانه بررسی کرد. نسخه یک مجموعۀ به‌هم‌پیوسته است و معنا از تعامل همۀ این عناصر پدید می‌آید.کتاب همچنین چند دیدگاه سنتی در پژوهش هنر اسلامی را به چالش می‌کشد:این تصور که تصویر در فرهنگ اسلامی همیشه ممنوع یا کم‌اهمیت بوده است؛این فرض که خوشنویسی صرفاً جایگزین تصویر شده است؛بررسی نگاره‌های نسخه بدون خواندن متن مجاور آنها؛نادیده‌گرفتن کاغذ، حاشیه، تذهیب و ترکیب صفحه؛جداکردن قطعات نسخه‌ها و تبدیل آنها به تصاویر منفرد موزه‌ای.در مجموع، اثر حاضر برای پژوهشگران نسخه‌های خطی فارسی، تاریخ خوشنویسی، مرقعات صفوی، نگارگری ایرانی و فرهنگ مادی کتاب اهمیت زیادی دارد. بخش‌های مربوط به خمسه نظامی، دیباچه‌های مرقعات صفوی، مادیت کاغذ و کاغذهای چینی، مستقیماً به تاریخ هنر و نسخه‌شناسی ایران مربوط‌اند.t.me/UT_Central_Library

فهرست مقالات مجموعه بالا۱. هنگامی که خط به شمایل تبدیل می‌شودبیرگیت مرسمان نمونه‌هایی از هنر معاصر شرق آسیا را بررسی می‌کند که در آنها نشانه‌های نوشتاری چینی از قابلیت خواندن فاصله می‌گیرند و به تصویر، اجرا یا چیدمان هنری تبدیل می‌شوند. این مقاله زمینه‌ای تطبیقی برای فهم «تصویرگونگی خط» فراهم می‌کند.۲. پیش‌درآمد نوشتار بر نقاشی در شمایل‌های بیزانسیسوفی شواینفورت نسبت میان متن، تفسیر دینی و شکل‌گیری شمایل‌های بیزانسی را بررسی می‌کند. بحث اصلی او مفهوم typos، یعنی صورت، نمونه و الگوست؛ مفهومی که هم با نوشتار و هم با آفرینش تصویر ارتباط دارد.۳. نمودارهای قبله در یک اثر نجومی یمنیپترا اشمیدل فصل سی‌وهفتم کتاب التبصرة، اثر ملک اشرف عمر، فرمانروای رسولی یمن در قرن سیزدهم، را مطالعه کرده است. نمودارهای تعیین قبله در این اثر نه صرفاً تصویرند و نه متن؛ بلکه مجموعه‌ای از خطوط، جهت‌ها، نام شهرها و توضیحات علمی‌اند که فقط با کنار هم قرارگرفتن آنها معنا کامل می‌شود. مقاله، متن عربی و ترجمه انگلیسی آن فصل را نیز عرضه می‌کند.۴. روابط متن و تصویر در نسخه‌ای از خمسۀ نظامینورانه بن عزونه نسخه مصور شمارۀ ۴۷۱۵ کتابخانه ملی و دانشگاهی استراسبورگ را که در شیرازِ دورۀ ترکمانان تولید شده، بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد که تصاویر این نسخه تزئینات جداشدنی نیستند، بلکه:در روایت داستان تعلیق ایجاد می‌کنند؛مطالب ناگفته یا نادیدۀ متن را آشکار می‌سازند؛با متن اطراف خود وارد گفت‌وگو می‌شوند؛و گاه شخصیت‌های تصویر با نگاه خود خواننده را وارد صحنه می‌کنند.این مقاله نقدی جدی بر شیوۀ قدیمی مجموعه‌داران و مورخان هنر است که نگاره‌ها را از نسخه‌ها جدا می‌کردند و بدون توجه به متن می‌سنجیدند.۵. عبور از دوگانۀ متن و تصویر در دیباچه‌های مرقعات صفویبرنیکه متسلر دیباچه‌های مرقعات صفوی میان سال‌های ۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ را بررسی کرده است. او با مراجعه به اصطلاحات فارسی و عربی این دیباچه‌ها نشان می‌دهد که صاحبان و مؤلفان مرقعات، خوشنویسی و نقاشی را لزوماً دو هنر متضاد نمی‌دانستند.این مقاله همچنین نظریه رایج «ممنوعیت تصویر در اسلام» و ادعای برتری مطلق خط بر صورتگری را نقد می‌کند. از نظر نویسنده، این نظریه‌ها غالباً نتیجۀ تحمیل دسته‌بندی‌های جدید غربی بر آثار اسلامی‌اند.۶. تنوع حسی خط و کاغذ در هنر کتاب ایرانیمارگارت شورتل توجه را از محتوای خط به مادیت آن معطوف می‌کند. رنگ، درخشندگی، نرمی، بافت و ضخامت کاغذ در کنار رنگ مرکب و شکل خط، تجربۀ حسی متفاوتی برای بیننده پدید می‌آورد.بنابراین ادراک یک قطعه خوشنویسی تنها از راه خواندن صورت نمی‌گیرد؛ دیدن سطح کاغذ، انعکاس نور و حتی تصور لمس آن نیز در دریافت اثر دخالت دارد. نویسنده این حالت را نوعی «تغییرپذیری حسی» می‌نامد.۷. کاغذهای چینی در نسخه‌های فارسی قرن پانزدهمایلسه اشتورکنبوم و همکارانش کاغذهای تزئینی چینی به‌کاررفته در نسخه‌ها و مرقعات ایرانی را با روش‌های نسخه‌شناختی و آزمایشگاهی بررسی کرده‌اند. پژوهش شامل تحلیل الیاف کاغذ و مطالعه نقوش طلایی متأثر از هنر چین است.نمونه‌ها شامل هشت نسخۀ تاریخ‌دار از ۱۴۳۷ تا ۱۶۰۸ـ۱۶۰۹، نه نسخۀ بی‌تاریخ و شش مجموعۀ دارای قطعات منفرد است. مقاله نشان می‌دهد که کاغذ صرفاً زمینۀ بی‌اهمیت خط و نقاشی نبود، بلکه خود کالایی ارزشمند و حامل معنا و اعتبار فرهنگی بود. انتقال کاغذ و نقش‌های چینی نیز بخشی از ارتباط هنری ایران و شرق آسیا را آشکار می‌کند.۸. حِلیۀ خاقانی و صورت‌بندی‌های متن و تصویرتوبیاس هاینتسلمان به منظومۀ حلیه، اثر خاقانی محمدبیگ، شاعر عثمانی قرن شانزدهم، می‌پردازد. حلیه توصیف ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی پیامبر اسلام است. نویسنده بررسی می‌کند که چگونه این توصیف ابتدا در قالب شعر و سپس در نسخه‌های خطی، ترکیب‌بندی‌های خوشنویسانه و صفحات مصور بازآفرینی شده است.در اینجا گاهی رابطۀ «متن با متن» اهمیت دارد؛ یعنی قرارگرفتن احادیث عربی در کنار شرح منظوم ترکی. در موارد دیگر، آرایش صفحه متن را به یک ترکیب تصویری تبدیل می‌کند.۹. ساختارهای بدنی در حلیۀ شریفامینه کوچک‌بای تحول حلیۀ عثمانی را بررسی می‌کند. در حلیه، بدن پیامبر مستقیماً تصویر نمی‌شود، اما توصیف کلامی ویژگی‌های ایشان در قالبی خوشنویسانه و شمایل‌گونه تنظیم می‌گردد. بخش‌های مختلف صفحۀ حلیه گاه مانند اعضای یک بدن با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند.از این جهت، حلیه نمونه روشنی است از اینکه چگونه در فرهنگ اسلامی، متن می‌تواند بدون تبدیل‌شدن به تصویر انسانی، نوعی حضور تصویری و جسمانی ایجاد کند.۱۰. «عطر گل لاله»: خوانایی و طراحی در خوشنویسی عثمانی

Writing as Intermediary: Text-Image Relations in Early Modern Islamic Cultures«نوشتار به‌مثابه واسطه: مناسبات متن و تصویر در فرهنگ‌های اسلامی اوایل دوران جدید»ویراستاران:لورنتس کُرن (Lorenz Korn)برنیکه متسلر (Berenike Metzler)ناشر: انتشارات دانشگاه بامبرگسال انتشار: ۲۰۲۲مجموعه‌ای از ده مقاله پژوهشی درباره جایگاه میانجیِ نوشتار میان «متن» و «تصویر» است. مقالات آن از همایشی با همین عنوان در دانشگاه بامبرگ در اکتبر ۲۰۱۹ پدید آمده‌اند. کتاب در ۳۴۸ صفحه و همراه با حدود ۱۵۰ تصویر منتشر شده و بخش مهمی از آن به نسخه‌های خطی، خوشنویسی و هنر کتاب در ایران صفوی و قلمرو عثمانی اختصاص دارد.t.me/UT_Central_Library%D9%85%D8%AA%D9%86 کتاب را از اینجا دانلود کنیدfis.uni-bamberg.de/entities/publication/8…