♦️کودتای ۲۸ مرداد؛ پاسخ به انتقادهایکی از بینندگان محترم ویدئوی اخیرم درباره کودتای ۲۸ مرداد مواردی را بعنوان نقد ارسال کرده‌اند که به آن پاسخ می‌دهم. 📌ابتدا رئوس انتقادها: ۱- عزل مصدق از طرف شاه قانونی بود چون مجلس منحل شده بود (در حالی که قانوناً در زمان عزل مصدق هنوز مجلس منحل نشده بود). ۲- اگر شاه از مسیر معمول اقدام به عزل مصدق می‌کرد مصدق به احتمال خیلی زیاد تمکین می‌کرد. ۳- مصدق تابع سازوکارهای قانونی نبود چون مجلس را منحل کرد (درحالیکه مصدق با دادن حق انتخاب انحلال دولت یا مجلس به مردم در همه پرسی که منجر به اکثریت قاطع آرای انحلال مجلس توسط مردم شد دست به کار انحلال مجلس شد). ۴- آمریکا و انگلیس کمک کردند تا شاه به جایگاه قانونی خود برگردد (یعنی از نظر شما جایگاه قانونی شاه سلطنت مطلقه بود؟) ۵- اگر وارد این بازی شویم که آیا رویداد ۲۸ مرداد کودتا بود یا نبود، یا اینکه دولت‌های بریتانیا و آمریکا نقش موثر داشتند یا نداشتند، برای تاريخ نگاری ما آورده‌ای ندارد و صرفا مسبب بحث‌های بی‌حاصل خواهد بود؟ ۶- شما در صدد ارائه تصویری موجه از کودتا هستید. ۷- رزم‌آرا بنا داشت سهم ایران را از نفت در قرارداد با بریتانیا به ۵۰ درصد برساند که نهایتاً ترور شد و مصدق از ترور حمایت کرد. ۸- مصدق اگر در مجلس رزم‌آرا را تهدید کرد به این دلیل بود که رزم‌آرا در مخالفت با ملی شدن نفت، در سخنانی که بعدها به شدت مشهور شد، توان فنی و مدیریتی ایران را برای اداره صنعت نفت زیر سئوال برد و به نقل مشهور گفت ایرانیان حتی توان ساخت «لولهنگ» (آفتابه) ندارند. ۹- در هيچ جایی مستندی نیست که حمایت مصدق را از ترور رزم آرا اثبات کند.۱۰- موضوع تحلیل روانکاوانه شخصی و خانوادگی مصدق غیرمنصفانه و گمراه‌کننده است. ۱۱- این نوع صورت‌بندی مورد نقد است که، با برجسته کردن عوامل داخلی و حقوقی، وزن علّی عملیات خارجی را در ذهن مخاطب کاهش می‌دهد. 📌پاسخ: موارد ذکر شده طی سال‌های متمادی مورد بحث نویسندگان مختلف، اعم از هواداران مصدق یا هواداران شاه، بوده و این بحث تاکنون ادامه دارد. بنابراین، از من نخواهید که یکایک این موارد را پاسخ دهم زیرا تکرار مکررات است و پاسخ دادن به آن متضمن تألیف مقاله مفصل یا کتابی است. در مورد اشاره به خلق‌وخوی پدر مصدق، به این نتیجه رسیده‌ام که رفتارهای سیاسی او تا حدودی منبعث از خصوصیات روانی او بود که در خانواده‌اش موروثی است. توجه کنیم که دختر او، خدیجه، دچار اختلالات روانی شدید بود. ماجرای نهضت ملی شدن نفت اسطوره نیست و در اصل بازی پیچیده کارتل نفت آمریکا و دو کمپانی شل و نفت فرانسه (توتال فعلی) بود با برانگیختن پوپولیسم در ایران. این نگاه را از دهه ١٣٧٠ بیان کرده‌ام. بنگرید به دو تک‌نگاری‌ام از جرج کندی یانگ و سر شاپور ریپورتر.نگاه من، مختص به خودم است و در دوران حداقل سی ساله مطالعه و تحقیقم در این زمینه به این نظر رسیده‌ام که نهضت ملی شدن نفت اصولاً برخاسته از علل داخلی و رشدیافتگی فرهنگ سیاسی در جامعه ایران نبود. سهم نفت ایران از شرکت نفت انگلیس و ایران با تحولات زمانه منطبق نبود و جنبش مخالفت با کمپانی‌های نفتی خارجی در بسیاری از کشورهای جهان سوم پدید آمده بود و در آن فضا تلاش برای افزایش سهم ایران و رسانیدن آن به ۵۰- ۵۰ طبیعی و عادلانه بود. ولی رفتار جبهه ملی و مصدق پوپولیستی و مخرب بود. اگر رزم‌آرا گفت ایرانیان نمی‌توانند «لولهنگ» بسازند حرفی به گزاف نگفت هرچند این گفته نسنجیده بود و به این دلیل دستمایه تبلیغات سنگین علیه او شد. در کارهای پیشین خود نشان داده‌ام که در تحولات آن روز ایران، از ماجرای نفت شمال تا موج «ضد انگلیسی»، که مصدق مطرح و پیگیری کرد، قدرت‌های نفتی آن روز جهان، یعنی کارتل نفت آمریکا و در کمپانی رویال داچ شل و کمپانی نفت فرانسه (توتال کنونی)، نقش اصلی را داشتند و سرانجام ایران را به بحرانی بزرگ و بن‌بستی رسانیدند که به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید. اگر این کودتا نمی‌شد بحران شدت می‌یافت و می‌توانست پیامدهای بدتری داشته باشد. از منظر من، چیزی برای اسطور‌ه ساختن از دکتر مصدق وجود ندارد همانطور که اهریمن‌سازی از شاه پس از کودتا نیز ناعادلانه است. می‌دانیم که محمدرضا شاه در دوران پسین تلاش کرد برای کاستن از نقش کنسرسیوم نفت و در قرارداد سنت موریتس (مرداد ۱۳۵۲/ ژوئیه ۱۹۷۳) استخراج نفت ایران بطور کامل به شرکت ملی نفت ایران منتقل شد و کنسرسیوم تنها در فروش آن مشارکت داشت نه بعنوان خریدار انحصاری بلکه بعنوان خریدار ترجیحی. همین مشارکت نیز مورد ادعای ایران بود به دلیل کاهش خرید نفت ایران از سوی کنسرسیوم که کسری بودجه و رکود مالی در ایران را سبب شد در دو سال منتهی به انقلاب. مذاکرات در جریان بود که انقلاب ۵۷ رخ داد. هم‌زمان، شاهد فرایند ملی شدن نفت در سعودی هستیم. مالکیت آرامکو (شرکت نفت عربی آمریکایی) در ابتدا بطور کامل به چهار کمپانی آمریکایی تعلق داشت. در سال ۱۹۵۰ ملک عبدالعزیز، با تهدید به ملی‌ کردن تأسیسات، آرامکو را مجبور به پذیرش تقسیم برابر منافع (۵۰-۵۰) کرد و دفتر مرکزی شرکت از نیویورک به ظهران منتقل شد. سپس، حکومت سعودی در فرایندی عاقلانه بتدریج توانست، بدور از جنجال و عوامفریبی و برانگیختن موج سیاسی احساسی، مالکیت این کمپانی را در ازای پرداخت غرامت مالی به شرکت‌های آمریکایی سهام‌دار در دست گیرد و در عین حال پیوستگی فنی و عملیاتی شرکت را حفظ کند. سرانجام، در ۱۳ نوامبر ۱۹۸۸/ ۲۲ آبان ۱۳۶۷ ملک فهد با صدور فرمان سلطنتی رسماً تأسیس شرکت جدیدی با نام «شرکت نفت عربی سعودی» (Saudi Arabian Oil Company - معروف به سعودی آرامکو) را اعلام کرد. بر اساس مندرجات امتیازنامه اولیه، آرامکو متعهد به استخدام و آموزش نیروهای بومی سعودی بود. آموزش کارآموزان از سال ۱۹۴۰ با تأسیس نخستین مدارس داخلی آغاز شد. علی النعیمی (که خود از دانش‌آموختگان این ساختار بود) در نوامبر ۱۹۸۳ به عنوان نخستین رئیس سعودی آرامکو و در سال ۱۹۸۸ به عنوان مدیرعامل و هشام ناظر به عنوان رئیس هیئت مدیره منصوب شدند. نسبت کارکنان بومی از حدود ۶۶ درصد در سال ۱۹۸۷ فراتر رفت و تا سال ۲۰۱۶ کارکنان خارجی به حدود ۱۵ درصد از نیروی کار شرکت تقلیل یافتند. فرایند خردمندانه‌ای که سعودی پیمود در ایران می‌توانست، شاید بهتر، طی شود اگر موج پوپولیستی دهه ۱۳۳۰ نبود، با پیامدهای عمیق و مخرب آن در فرهنگ سیاسی ایران که در پایه رفتار ما در انقلاب ۵۷ قرار گرفت. برای نسل ما، که با تاروپود خود قدرت ویرانگر پوپولیسم سیاسی را دیده و در این کوران هستی خود را به باد داده، ارزیابی پیشینه و ریشه‌های آن باید ساده‌تر از نسل‌های گذشته باشد. @abdollahshahbazi