♦️ مصدق، شاه و نقش «کانون‌های خارجی» در نهضت ملی شدن نفتادامه بحث در پاسخ به پرسش یکی از بینندگان مح

♦️ مصدق، شاه و نقش «کانون‌های خارجی» در نهضت ملی شدن نفتادامه بحث در پاسخ به پرسش یکی از بینندگان محترم ویدئویم درباره کودتای ۲۸ مرداد: 📌 کامنت: درود بر شما جناب شهبازی و سپاس از پاسخ‌تان. به گمانم اختلاف اصلی ما همچنان روشن نشده است. من نه مصدق را قدیس می‌دانم و نه شاه را اهریمن و نه معتقدم همه عملکردهای مصدق یا جبهه ملی قابل دفاع بوده است. بحث بر سر ماهیت و معنای سیاسی ۲۸ مرداد است.حتی اگر درباره برخی وجوه حقوقی فرمان عزل مصدق اختلاف نظر وجود داشته باشد (که در صورت حوصله شما می‌توانم دلایل حقوقی خود را در غیرقانونی بودن اقدام شاه برایتان ارسال کنم. پژوهش‌های حقوقی جدید درباره نظام مشروطه نشان می‌دهند که رابطه شاه، دولت و مجلس بسیار پیچیده‌تر از این بوده که شاه را صاحب اختیار مطلق عزل نخست‌وزیر بدانیم)، این مسئله به تنهایی نمی‌تواند توضیح دهد که چرا برای تغییر دولت سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا وارد عمل شدند و از عملیات سازمان‌یافته سیاسی، تبلیغاتی و خیابانی حمایت کردند.به نظرم مهم‌تر از همه این است که اگر موضوع را در مقیاس بزرگ‌تر ببینیم، یک تفاوت بنیادی میان دو روش وجود دارد: مصدق و نیروهای مخالف کودتا، با همه خطاها و ضعف‌های‌شان، مسئله را عمدتاً در چارچوب مجلس، رأی مردم، حاکمیت ملی و منازعه سیاسی داخلی دنبال می‌کردند، در مقابل، شاه و نیروهای حامی او در نقطه تعیین‌کننده ۲۸ مرداد به پشتیبانی و عملیات سازمان‌یافته قدرت‌های خارجی تکیه کردند. این تفاوت را نمی‌توان صرفاً با برچسب «پوپولیسم» یا با برجسته کردن خطاهای مصدق خنثی کرد.بنابراین نقد من به روایت شما این نیست که چرا از مصدق انتقاد می‌کنید، نقد من این است که چرا مجموعه‌ای از ایرادات واقعی یا قابل بحث درباره مصدق و جبهه ملی را چنان در مرکز روایت قرار می‌دهید که مسئله اصلی یعنی تغییر قدرت سیاسی با مداخله خارجی به حاشیه می‌رود. این دو موضوع باید از یکدیگر تفکیک شوند.همچنین مقایسه ایران با عربستان سعودی به نظرم بیش از آنکه مسئله را روشن کند، آن را ساده می‌کند. ماهیت نظام‌های سیاسی مستقر در این دو کشور و همچنین ذینفعان موضوع نفت در آن‌ها و رویکردهای‌شان، که در یکی پادشاهی بریتانیا بود و در دیگری آمریکا، باید محل دقت در تحلیل جدی موضوع باشد و نمی‌توان فرض کرد اگر مصدق نبود، ایران الزاماً مسیر آرام و تدریجی عربستان را طی می‌کرد. «شاید» در تاریخ می‌تواند فرضیه پژوهشی باشد، اما نمی‌تواند مبنای داوری قطعی درباره یک شخصیت یا یک جنبش تاریخی قرار گیرد.و در نهایت، من با شما موافقم که نباید از مصدق اسطوره ساخت و از شاه اهریمن. اما اگر واقعاً معیار ما انصاف تاریخی است، صورت‌بندی دقیق‌تر این است که نه مصدق و نه شاه را اسطوره یا اهریمن نکنیم، اما خود مداخله خارجی در تغییر دولت ایران را هم با برجسته کردن خطاهای مصدق نسبی و کم‌رنگ نکنیم.به نظرم مسئله ۲۸ مرداد فقط دعوای «مصدق خوب بود یا شاه خوب بود» نیست، مسئله مهم‌تر این است که آیا تغییر دولت و تعیین سرنوشت سیاسی ایران باید از مسیر رقابت و حاکمیت سیاسی ایرانیان بگذرد یا با اتکای قدرت‌های خارجی. بنظرم نقطه مرکزی اختلاف شما و بنده همین ایستادن در دو سمت این ماجراست. بنابراین ۲۸ مرداد برای تاریخ دمکراسی و حاکمیت ملی ایران معنایی بسیار فراتر از اختلاف شخصی مصدق و شاه دارد. تحلیل پوپولیسم از این منظر شاید راهگشاتر برای شناخت تحولات تاریخ معاصر ایران بشمول فضای سیاسی اکنون ما باشد. پاینده ایران❤️📌 پاسخ: خوشحالم که از بحث قانونی یا غیرقانونی بودن فرمان شاه (دال بر عزل مصدق و انتصاب زاهدی) گذر کرده و به مسائل مهم‌تری پرداختید. همانطور که قبلاً عرض کردم، این بحث بی‌حاصل است ولی باید تأکید کنم که در زمان حادثه برخی چهره‌های سرشناس و مهم جبهه ملی شاه را دارای این حق می‌دانستند و همان زمان به مصدق متذکر شدند که چنین نکند زیرا انحلال مجلس به شاه اختیار عزل او را می‌دهد. بگذریم و ادامه ندهیم این بحث کشدار را. در مورد مقایسه ایران با سعودی، با نظر شما موافق نیستم. در زمان ملی شدن صنعت نفت ایران، در بریتانیا دولت حزب کارگر به رهبری کلمنت اتلی در قدرت بود؛ دولتی چپ‌گرا و سوسیال‌ دمکرات که خود مجری گسترده‌ترین موج ملی‌سازی صنایع و زیرساخت‌های بریتانیا در قرن بیستم بشمار می‌رود. همو بود که با طرح عملیات «باکانی‌یِر» (دزد دریایی) ارائه شده توسط جرج کندی یانگ، قائم‌مقام ام. آی. سیکس، برای کودتا و ساقط کردن دولت مصدق مخالفت کرد. بعداً با به قدرت رسیدن چرچیل بود که این طرح با نام «عملیات چکمه» Operation Bootبه فرماندهی همان جرج کندی یانگ اجرا شد. تصور نمی‌کنم هیچ محققی به اندازه من درباره نقش سرویس‌های بریتانیا و آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد تحقیق کرده و ابعاد ناشناخته آن را شناخته و شناسانده باشد. در زمان دولت کلمنت اتلی می‌شد با شرکت نفت انگلیس و ایران به توافق ۵۰- ۵۰ رسید و رزم‌آرا به این توافق رسید. پس از انعقاد قرارداد ۵۰- ۵۰ میان سعودی و آرامکو (۳۰ دسامبر ۱۹۵۰/ ۸ دی ۱۳۲۹) شرکت نفت انگلیس و ایران عقب‌نشینی کرد و در بهمن ۱۳۲۹ به رزم‌آرا اطلاع دادند که حاضرند قراردادی مشابه قرارداد آرامکو را بپذیرند. ولی کانون‌هایی که در پی ایجاد آشوب بودند برای سهیم شدن در نفت ایران، یعنی پنج کمپانی مشهور به کارتل نفت آمریکا و دو کمپانی رویال داچ شل و نفت فرانسه (توتال فعلی)، از طریق عوامل مستقیم و غیرمستقیم خود، رفتارهای پوپولیستی ضد رزم‌آرا را به شدت اوج دادند و پیش از آن که رزم‌آرا بتواند قراردادی مشابه سعودی منعقد کند او را در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ به قتل رسانیدند. بنابراین، ماجرا به آن سادگی نیست که تصور می‌کنیم و فقط شاه را مرتبط و متحد «قدرت‌های خارجی» می‌دانیم. نکته مهم همینجاست. فرمودید: « مصدق و نیروهای مخالف کودتا، با همه خطاها و ضعف‌های‌شان، مسئله را عمدتاً در چارچوب مجلس، رأی مردم، حاکمیت ملی و منازعه سیاسی داخلی دنبال می‌کردند، در مقابل، شاه و نیروهای حامی او در نقطه تعیین‌کننده ۲۸ مرداد به پشتیبانی و عملیات سازمان‌یافته قدرت‌های خارجی تکیه کردند.»با اتکاء به سه دهه تحقیق در دو کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به جدّ عرض می‌کنم که نهضت ملی شدن نفت برخاسته از رشد درونی جامعه ایران نبود و بازیگران آن، که برخی و شاید بسیاری از آنان نمی‌دانستند چه می‌کنند، طرح‌های «کانون‌های خارجی» را محقق می‌کردند. این نگاه «توهم توطئه» نیست و در تک‌نگاری‌های خود درباره جرج کندی یانگ و سِر شاپور ریپورتر و احمد قوام تلاش کرده‌ام بطور مستند آن را بیان کنم. با روح نگاه شما کاملاً موافقم که اگر تحولات سیاسی ایران، هم در سال‌های پس از پایان جنگ جهانی اول و هم در سال‌های پس از پایان جنگ جهانی دوم و خروج قشون متفقین از ایران، در چارچوب نظم دمکراتیک تثبیت می‌شد و این نظم نهادینه می‌شد، که امکان آن بود، مسیر دیگری می‌پیمودیم که به انقلاب اسلامی ۵۷ ختم نمی‌شد. شاید این تحول با تداوم دولت رزم‌آرا و شاید با تثبیت دولت احمد قوام امکان‌پذیر بود ولی همان «کانون‌های خارجی» اجازه ندادند. در مصدق چنین پتانسیلی نمی‌بینم. تصور می‌کنم فاصله گرفتن از کلیشه‌های جاافتاده رایج، و تلاش برای ژرف‌اندیشی در شناخت تاریخ معاصر ایران، برای امروز ما حیاتی است؛ در زمانه‌ای که با بحران‌ها و فرازوفرودهای بسیار پیچیده و سرنوشت‌سازی دست به گریبانیم که آینده نسل‌های بعدی ما را رقم می‌زند.@abdollahshahbazi