انسان هماره نگران سرنوشت خود و به تبع آن کنجکاو برای شناخت آینده بوده و از اینروست که می‌توان برای پ

انسان هماره نگران سرنوشت خود و به تبع آن کنجکاو برای شناخت آینده بوده و از اینروست که می‌توان برای پیشگویی پیشینه‌ای به قدمت تاریخ بشری قائل شد. و البته در طول تاریخ هماره شیادانی از جنس نوستراداموس بوده‌اند که از این اشتیاق بهره شیطانی برده‌اند. معهذا، تنها در نیمه دوم سده بیستم میلادی است که آینده‌شناسی بعنوان شاخه‌ای از دانش‌های اجتماعی رسمیت علمی یافت. این دانشی است مبتنی بر تحلیل عقلی و داده‌های تاریخی و جامعه‌شناختی که نسبت و تمایز آن با پیشگویی‌های‌ امثال نوستراداموس کم‌وبیش مانند تفاوت میان سحر و جادوی گذشته با دانش کنونی فراروانشناسی است. امروزه، در علوم اجتماعی، آینده‌شناسی به دانشی اطلاق می‌شود که به مطالعه حوادث گذشته و فرآیندهای جاری به‌منظور پیش‌بینی تحولاتی آتی، با هدف سیاست‌گذاری و تأثیرگذاری بر آن، می‌پردازد. تکوین و رشد دانش فوق بر این باور استوار بود که تکاپوهای انسانی و پدیده‌ها و فرآیندهای اجتماعی دارای نتایج و پیامدهایی است به‌طور نسبی قابل شناخت و لذا، با اتکاء بر تجربه تاریخی، از طریق شناسایی و تحلیل دقیق و صحیح وضع کنونی می‌توان پیامد فرآیندهای امروزین را پیش‌بینی کرد. آینده‌شناسان از روش‌های متنوعی بهره می‌گیرند که از تحلیل‌های بغرنج ریاضی و آماری و تحلیل‌ها و مدل‌سازی‌های رایانه‌ای تا روش‌های ساده مبتنی بر حدس و گمان امتداد می‌یابد. در آن پدیده‌ها و فرآیندهای اجتماعی که از بنیان‌های ریاضی استوار برخوردارند، مانند عرصه‌هایی که در جمعیت‌شناسی مورد مطالعه قرار می‌گیرند، پیش‌بینی آینده معمولاً با دقت انجام می‌گیرد. لیکن در دانش‌هایی که به‌طور عمده بر تحلیل عقلی مبتنی است از چنین دقتی نمی‌توان سخن گفت. فرآیندهای سیاسی از این‌گونه‌اند. لذا، در چنین عرصه‌هایی، دانش آینده‌شناسی معمولاً به روشی توسل می‌جوید که سناریونویسی نامیده می‌شود. سناریونویسی را می‌توان "توصیف یک وضعیت مفروض قابل تحقق در آینده" تعریف کرد. در این روش، در تلفیقی از دو نگاه سینکرونیک، یعنی بررسی وضع موجود (تحلیل افقی یا این‌زمانی)، و دیاکرونیک، یعنی تبیین پدیده‌ها و فرآیندهای تاریخی و پیامدهای تحقق یافته امروزین آن (تحلیل عمودی یا ریشه‌شناسانه)، احتمالات معقول مورد بررسی قرار می‌گیرد و محتمل‌ترین امکان‌های قابل تحقق در قالب سناریوهایی ترسیم می‌گردد. در سناریونویسی نه تنها محتمل‌ترین شقوق (آلترناتیوها) بلکه احتمالات مطلوب یا مرجح نیز ارائه می‌شود یعنی آن سناریوهایی که مطلوب سیاست‌گذاران است و کم و بیش از طریق دستکاری در فرآیندهای اجتماعی (برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری) می‌تواند تحقق یابد هر چند در صورت تداوم وضعیت طبیعی امکان تحقق آن کمتر باشد. در این عرصه است که آینده‌شناسی بعنوان شالوده مهندسی اجتماعی عمل می‌کند و کانون‌های منسجم نخبگان فکری را، که در عرف جاری دنیای معاصر تانک اندیشه نامیده می‌شوند و سیاست‌گذاران کارفرما یا همبسته با ایشان را، به چنان ابزارهایی مجهز می‌کند که بتوانند کم و بیش بر آینده جهان یا بر این و آن عرصه از پدیده‌ها و فرآیندهای اجتماعی (مثلاً بازارهای تسلیحاتی و مواد مخدر و نفت و صنایع مصرفی و غیره) تأثیر گذارند. این تأثیر می‌تواند خیرخواهانه و سازنده باشد یا سودجویانه و مخرب. بدینسان، دانش آینده‌شناسی می‌تواند هم در ساختن آینده‌ای بهتر و انسانی‌تر مورد استفاده قرار گیرد و هم بعنوان بنیان نظری برنامه‌ریزی برای عملیات دسیسه‌گرانه به‌منظور انهدام ساختارهای سیاسی و اجتماعی این و آن جامعه یا سوق دادن فرآیندهای موجود به سمت مطلوب طراحان و سیاست‌گذاران عمل کند. به‌عبارت دیگر، مثلا، هم می‌تواند در جهت ریشه‌کن کردن جنگ و اعتیاد به مواد مخدر و انهدام محیط زیست و سایر بلایای عظیم دنیای امروز عمل کند و هم در راستای گسترش آن. بنابراین، آنچه بعنوان "توطئه" شهرت یافته، و پارادوکس مطلق‌گرایانه و دو گزینه‌ای "توطئه" و "توهم توطئه" و مجادلات فراوان مربوطه را آفریده، بعنوان عرصه‌ای بسیار مهم از رشد دانش و آگاهی انسانی و بمثابه تکاپوی عالمانه گروهی از انسان‌ها برای تحقق آرمان‌ها، اهداف و منافع خویش، به زیان دیگران، شناخته می‌شود. این در حالی است که در بخش مهمی از جهان پیرامونی هیچگونه تصوری از مفاهیمی چون آینده‌شناسی در مخیله دولتمردان و نخبگان سیاسی وجود ندارد و از اینرو طبیعی است که "توطئه" در نازل‌ترین و بدوی‌ترین شکل‌ها و تعاریف آن فهم و درک شود.—-این یادداشت را ۲۳ سال و ۲ ماه و ۱۴ روز پیش در دوشنبه، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۲/ ۱۹ مه ۲۰۰۳ در وبلاگم منتشر کردم. تصور می‌کنم همچنان به‌روز است و بازنشر آن می‌تواند مفید باشد. @abdollahshahbazi