دری هزاره‌گی یا لهجه‌ی هزارگی دری/ فارسیچند نکته از کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزاره‌گی» اثر پوهاند شاه علی‌اکبر شهرستانی...یکی از کارهای خوبی که در زمینه‌ی لهجه‌ی هزارگی زبان فارسی دری انجام یافته، کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزاره‌گی» است. این کتاب اثر زنده‌یاد پوهاند شاه ‌علی‌اکبر شهرستانی، استاد و رئیس پیشین دانشکده‌ی زبان و ادبیات دانشگاه کابل است. به گفته‌ی استاد شهرستانی، این پژوهش حاصل بیست‌وشش سال تلاش و تحقیق وی است: «راه سفر روستاهای هری و قشلاق‌های دوردست دولت‌آباد بلخ و سرک‌های گل‌آلود عسقلان قندز و کو[ه]های پرپیچ‌ و خم و سربه‌فلک‌کشیده‌ی پامیر را پیموده‌ام تا راه به تحقیق بیابم و هدف تحقیق را تحقق بخشم.» (شهرستانی، 1361: 1).به گفته‌ی زنده‌یاد شهرستانی «این اثر ریشه و اصل 1488 لغت را که از تنه‌ی درخت کهن دری، ترکی، پشتو و دیگر زبان‌ها رسته است، نشان می‌دهد و ثابت می‌کند که چگونه نیاز مردم در بین آن‌ها موانست ایجاد کرده است.این فرهنگ لغات عرب را طوری از خود ساخته که جز با تعمق زیاد از اصل باز نتوان شناخت.» (همان: 1-2). وی در ادامه‌ی پیش‌گفتارش درباره‌ی زبان هزارگی و نقش آن در حفظ و پاسبانی از واژه‌های زبان‌ها و گویش‌های دیگر، چنین توضیح صریح و عالمانه می‌دهد: «زبان هزارگی که یک شاخه و لهجه‌یی از اصل زبان دری خراسانی بوده آن‌گونه لغات را از زبان‌های دیگر پاسبانی کرده است که هم‌سنگ و معادل آن در زبان دری نبوده است.»(همان: 2).استاد شهرستانی واژه‌های گردآورده‌ را آوانگاری و ریشه‌یابی کرده و معانی آن‌ها را توضیح داده است. ▫در سال 1361خ. زمانی که زنده‌یاد پوهاند شاه علی‌اکبر شهرستانی کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزارگی» را منتشر می‌کرد، چند نفر از استادان زبان و ادبیات فارسی دری آن زمان، برای این کتاب تقریظ نوشته‌اند که در ادامه بدان‌ها پرداخته می‌شود و نشان داده می‌شود که آن‌ها چه نگاهی نسبت به «هزارگی» داشته‌ و آن را چگونه به کار برده‌اند:الف. اولین تقریظ از زنده‌یاد دکتر اسدالله حبیب، شاعر، داستان‌نویس، رئیس دانشگاه کابل و رئیس اتحادیه‌ی نویسندگان ج. د. ا. است. وی ضمن اشاره به ستم و رنج تاریخی هزاره‌ها و ظلم حاکمان ستمگر بر این مردم، یادآور می‌شود: «سخن از هزاره گفتن تمرد در برابر سلطنت شمرده می‌شد و هزاره‌گی در تلقی دربار استهزاآور و تمسخرانگیز بود. و اما در همان روزگار فرزندان باایمان و والاهمت هزاره چشم به افق تابناک فردا داشتند و پای مقاومت بر زمین می‌فشردند...»وی در بند دیگر، درباره‌ی کتاب می‌نویسد: «این کتاب ـ این «قاموس لهجه‌ی هزاره‌گی زبان دری» نوید فتح همان جنگ خاموشانه‌ی سال‌ها[ی] سال است که شاه علی‌اکبر شهرستانی ادامه داد. بیست‌وشش سال جنگ خاموشانه به خاطر برافروختن چراغ فرهنگ هزاره در ایوان تاریخ کشور و یک هزار و چهارصد و هشتادوشش لغت را فراهم آوردن به راستی فتح بزرگی‌ست.» بنابراین، زنده‌یاد اسدالله حبیب با تقریظ نوشتنش بر این کتاب، تصریح می‌کند که «هزارگی/ هزاره‌گی» لهجه یا گویشی از زبان دری یا فارسی دری است. ب. دومین تقریظ از پوهاند محمدرحیم الهام، استاد زبان‌شناسی دانشکده‌ی زبان و ادبیات دانشگاه کابل است. وی ضمن تأکید بر اهمیت مطالعه‌ی زبان‌ها و لهجه‌ها، درباره‌ی این کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزارگی» می‌نویسد: «چنین آثار برای دانشمندان علوم لسانی در آینده حیثیت بهترین مدارک و شواهد علمی را مهیا می‌سازد. بنابراین طبع و نشر کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزاره‌گی» نه تنها مورد تأیید، بلکه شایسته‌ی تأکید می‌باشد. امیدوارم مؤلف این اثر[،] به کار تحقیق در همین ساحات ادامه بدهد تا روزی مجموعه‌ی تمام لغات لهجه‌ی هزاره‌گی دری را تدوین و نشر نمایند. پیروز باشید.»(همان).همان‌طور که دیده می‌شود، استاد الهام به عنوان استاد زبان‌شناسی دانشکده‌ی زبان و ادبیات دانشگاه کابل، دو کاربرد را صحه می‌گذارد؛ یکی لهجه‌ی دری هزارگی؛ دیگری، لهجه‌ی هزارگی دری. یعنی هردوی این کاربرد از نظر ایشان، مشکلی ندارد.ج. سومین تقریظ از استاد پوهاند عبدالقیوم قویم، استاد دانشکده‌ی زبان و ادبیات دانشگاه کابل است. وی درباره‌ی کتاب می‌نویسد: «کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزاره‌گی» تألیف پوهنوال شاه علی‌اکبر شهرستانی[،] استاد پوهنحی زبان و ادبیات بر مبنی همان اصل علمی [اشاره‌شده در پاراگراف قبلی] استوار می‌باشد. این کتاب شامل تحقیق ریشه‌ی بیش از هزار لغت است [و] در نتیجه‌ی تلاش ممتد مؤلف آن به وجود آمده است.» استاد قویم، درباره‌ی شیوه‌ی کار مؤلف یادآور می‌شود: «مؤلف برای تألیف کتاب خویش به روش فرهنگ لاروس، المنجد و دیگر کتب معتبر نظر داشته و به غرض یافتن سابقه‌ی بعضی از کلمه‌های قدیم دری مستعمل در لهجه‌ی هزاره‌گی به متون کهن دری مراجعه نموده و شواهدی جهت تصدیق مدعای خویش از آن متون یافته است.