‍ یکم شهریورماه زادروز دکتر بدرالزّمان قریب، منتخب هفدهمین جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشارنخستی

‍ یکم شهریورماه زادروز دکتر بدرالزّمان قریب، منتخب هفدهمین جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشارنخستین مدرکی که از زبان سغدی در دست است، اسناد نوشته بر کاغذ است که نامه‌های باستانی خوانده می‌شود. این نامه‌ها در خرابۀ یکی از برجهای دیده‌بانی، نزدیک انتهای غربی دیوار مرزی چین پیدا شده است. دانشمندان تاریخ آنها را بین نیمۀ دوم قرن دوم و نیمۀ اوّل قرن چهارم میلادی تخمین زده‌اند. محتوای یکی از نامه‌ها به عدم امنیت در جادۀ ابریشم و آشفتگی شهرهای شمالی چین بعد از حملۀ قبایل وحشی «هون»، فرار امپراتور و ویرانی و غارت پایتخت چین شمالی، لویانگ، شهر «یی» اشاره می‌کند. از آنجا که تخریب و غارت لویانگ چند بار و در حملات متوالی انجام گرفته است، تاریخ‌گذاری این نامه‌ها نیز تزلزل وضع آشفتۀ زمان خود را در رأی پژوهشگران تاریخ منعکس می‌کند، ولی به طور کلی تاریخ ۳۱۱-۳۱۳ که هنینگ داده است بیشترین توافق را در بین آرا دارد. گو اینکه تاریخ ۱۹۰ تا ۱۹۶ میلادی نیز طرف توجه بعضی از دانشمندان بوده است.این نامه‌ها که قدیم‌ترین متن تا به حال شناخته‌شدۀ زبان سغدی است در داخل کیف نامه‌رسان میان زباله‌ها همراه با چند اثر مکتوب به زبان چینی با تاریخ سدۀ اوّل ق. م. و سدۀ اوّل و دوم میلادی پیدا شد. هشت نامۀ سغدی با وجود آسیب‌دیدگی زیاد خوانده شد. یکی از این نامه‌ها از چین به سمرقند و یکی به لولان فرستاده می‌شد که هرگز به مقصد نرسیدند و دست حوادث این درد دلهای خانوادگی را که در لابه‌لای آنها رویدادهای تاریخی زمان و شرح سرگردانی بازرگانان سغدی و خانواده‌هایشان در دوران بسیار دشوار تاریخ چین آشکار می‌گردد، خرابه‌نشین برج دیده‌بانی دیوار کهنۀ چین کرد. از متن یکی از نامه‌ها چنین برمی‌آید که در دو شهر مرزی (دوران سغدی) دون هوان و کوتسانگ مهاجرنشینان سغدی می‌زیستند و نمایندگان بازرگانی آنها در شهرهای مرکزی چین مثل شانگان و لویانگ از طرفی و در سمرقند از طرف دیگر فعالیت می‌کردند. جالب توجه اینکه در این نامه‌ها از بازرگانان هندی نیز نام برده می‌شود که به همان سرنوشت رقّت‌بار تجّار سغدی گرفتار آمدند و در این آشوب و قحطی چین جان سپردند و این خود از همکاری نزدیک سغدیان و هندیان در امر تجارت حکایت می‌کند. «سغدیها و جادّۀ ابریشم»، ایران‌شناخت، تابستان ۱۳۷۶، شمارۀ ۵، ص ۵۹-۶۰.بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی@AfsharFoundation