‍ سوم شهریورماه زادروز محمّدعلی اسلامی ندوشنما می‌گوییم در گذشته ملّت بزرگی بوده‌ایم، یکی از ارکان ت

‍ سوم شهریورماه زادروز محمّدعلی اسلامی ندوشنما می‌گوییم در گذشته ملّت بزرگی بوده‌ایم، یکی از ارکان تمدّن دنیای قدیم بوده‌ایم. ادعایی درست است، ولی اگر بپرسند چرا؟ به چه دلیل؟ جواب این چرا را به درستی نمی‌توانیم بدهیم؛ چه هنوز کتابی دربارۀ سیر تمدّن ایران تدوین نشده. تا مطالب پراکنده جمع نشنود و مورد تحلیل و نقد قرار نگیرد، قضاوت مستند ممکن نخواهد بود. ما هر وقت بخواهیم راجع به تمدّن ایران سخنی بگوییم ناگزیریم که جملات پراکنده‌ای از این مستشرق و آن مستشرق نقل کنیم و سر و ته قضیه را به هم بیاوریم.از تاریخ معاصر ایران مثالی ذکر کنیم: این مشروطه واقعۀ کوچکی نبوده. مربوط به دوران ما و زندگی امروز ما و مؤثّر در سرنوشت ماست، پس سزاوار نیست که ما از علل و مبانی و جریان و نتایج آن بی‌خبر باشیم، امّا باید گفت که متاسّفانه هنوز بی‌خبریم. چرا؟ برای آنکه به قدر کافی مورّخ نداشته‌ایم، مراکز تحقیق و آرشیو نداشته‌ایم. از همه مهم‌تر آنکه روح کنجکاوی و عشق به کشف و افشاء حقیقت در حال نازایی نگاه داشته شده. زندگی ما طوری شده که کتمان حقیقت برایمان خیلی آسان‌تر است تا رنجاندن اشخاص. خاصّه اگر آنان صاحب مقام و صاحب نفوذ باشند. دوران ما دوران رونق علم نامیده شده. دانشگاههای متعدّد و مراکز فرهنگی و مؤسّسات آموزشی در سراسر کشور ایجاد کرده‌ایم، ولی هنوز حتّی یک مورّخ نداریم که شایستۀ این عنوان باشد. کسان معدودی هم که در رشتۀ تاریخ قدم برمی‌دارند با دلمردگی، با تشتّت فکر، با غم معاش، با فقدان وسیله و ... لک و لکی می‌کنند که البته نتیجۀ کارشان به این صورت جوابگوی احتیاج ایران نمی‌تواند بود.در بین پانزده هزار دانشجوی ایرانی که الآن در خارج به سر می‌برند و آن عدّه که در خود ایران هستند آیا کسانی هستند که بتوانند دربارۀ تاریخ و تمدّن ایران صاحب‌نظر شوند؟ نمی‌دانیم. شاید باشند. اگر ده نفر متخصّص باارزش تاریخ می‌پروراندیم به نظر من ضرورت آنها برای امروز ایران بیشتر بود تا ده نفر متخصّص فیزیک اتمی؛ زیرا متخصّص فیزیک را اگر در تنگنای احتیاج قرار گیریم، می‌توانیم از خارج استخدام کنیم ولیکن تاریخ‌دان را نمی‌توانیم. گذشته از این اگر تاریخ و تمدّن خود را نشناسیم بسیار شرم‌آور است. در این صورت حکم آن دهاتی‌ای خواهیم داشت که سنّش را از او می‌پرسند و نمی‌تواند جواب بدهد. حتّی نام خانوادگی خود را نمی‌داند. همین اندازه می‌داند که روزی به دنیا آمده و روزی هم از دنیا خواهد رفت. «ایرانی به چه کسانی نیازمند است؟»، محمّدعلی اسلامی ندوشندر:یغما، سال هجدهم، شمارۀ چهارم، تیرماه ۱۳۴۴، ص ۱۷۳-۱۷۴.بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی@AfsharFoundation