‍ بیشتر اسناد مندرج در جلد سوم مربوط به دوران چهارماهۀ نخست‌وزیری سپهدار رشتی است و از کوششهای بی‌حا

‍ بیشتر اسناد مندرج در جلد سوم مربوط به دوران چهارماهۀ نخست‌وزیری سپهدار رشتی است و از کوششهای بی‌حاصل وی برای گشایش مجلس شورای ملّی و به تصویب رساندن متن قرارداد ۱۹۱۹ خبر می‌دهد. این کوششها چنان‌که اشاره شد به جایی نرسید و مقامات نظامی انگلیس (تحت فرماندهی ژنرال آیرنساید) که در محور منجیل ـ قزوین مستقر بودند سرانجام ناچار شدند نقشۀ کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ (برابر با ۲۱ فوریۀ ۱۹۲۱) را تنظیم و به معرض اجرا بگذارند.از توجّه به این نکته هرگز نباید غفلت کرد که کودتای سوم اسفند تقریباً چهل روز پیش از اوّل آوریل ۱۹۲۱ (تاریخ شروع تخلیۀ ایران از قوای نظامی بریتانیا) صورت گرفت و انگلیسیها پس از اینکه نظامی مقتدری مانند میرپنج رضاخان سوادکوهی را عملاً در رأس امور کشور قرار دادند با فکر و خیالی آسوده ایران را ترک کردند.تقریباً هفت ماه پس از کودتای سوم اسفند، نورمن که سخت مغضوب و حتّی می‌شود گفت مورد نفرت لرد کرزن قرار گرفته بود که چرا نتوانسته قرارداد ۱۹۱۹ را بر ملّت ایران تحمیل کند، به لندن احضار شد و سر پرسی لُرن به عنوان وزیر مختار جدید بریتانیا در ایران تعیین گردید. نورمن که احساس می‌کرد با بودن وزیری مثل لرد کرزن در رأس وزارت خارجۀ بریتانیا راه ترقیّات آینده‌اش به‌کلّی مسدود است، پس از بازگشت به انگلستان دست به کاری عاقلانه زد به این معنی که از خدمت وزارت خارجۀ انگلیس استعفا داد و از کادر رسمی آن وزارتخانه خارج شد، اما داستان فعالیّتهای سیاسی‌اش در ایران و شکست نهایی‌اش در مسئلۀ قرارداد، از خلال اسنادی که در این جلد (سوم) ارائه شده به خوبی منعکس است. سرنوشت سیاسی وی بی‌گمان درس عبرتی شد برای سفرای بعدی بریتانیا در ایران که در آتیه مأموریت خود را جدّی بگیرند و با احساسات ملّی و مذهبی ایرانیان (که هر دو با قبول تحکّم خارجیان مخالفند) بازی نکنند.تهران، سوم اسفندماه ۱۳۷۵جواد شیخ‌الاسلامی[اسناد محرمانۀ وزارت خارجۀ بریتانیا دربارۀ قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس، ترجمۀ دکتر جواد شیخ‌الاسلامی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۴، ج ۳، ص ۲۰-۲۲]بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی و تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی@AfsharFoundation