از بدنِ جناب اکبرنژاد و حائری شیرازیتا ساخت طرح‌واره اخلاقی برای جامعه‌!آنچه در چهار دهه اخیر و پس ا

از بدنِ جناب اکبرنژاد و حائری شیرازیتا ساخت طرح‌واره اخلاقی برای جامعه‌!آنچه در چهار دهه اخیر و پس از انقلاب رخ داد، صرفاً بی‌اعتمادی به چند روحانی فاسد نبود. بلکه فرسایش و فروپاشی حرمت نهادی روحانیت بود. تا پیش از استقرار جمهوری اسلامی، روحانیت (با همه تنوع درونی‌اش) در ذهن جامعه بیرون از قدرت رسمی بود. و در نسبت انتقادی یا دست‌کم مستقل از دولت تعریف می‌شد و روحانیون حامل نوعی «مرجعیت اخلاقی» تلقی می‌شدند، نه مرجع تصمیم‌گیری اجرایی!پس از انقلاب پیوند ساختاری دین و دولت، و به‌ویژه قبضه‌ شدن رأس قدرت توسط روحانیت، این معادله را وارونه کرد.روحانیت از ناظر قدرت به مالک قدرت تبدیل شد. نتیجه طبیعی این وضعیتمسئولیت مستقیم در فساد، سرکوب، ناکارآمدی و تبعیض و از میان رفتن امکان «تبرئه نهادی» و در نهایت، انتقال خشم اجتماعی از سیاست به دین شد!این همان نقطه‌ای آغازینی است که دین، به‌جای آنکه پناه خستگان باشد، به نشانه‌ی رنج مردم تبدیل می‌شود.در سال‌های اخیر قتل برخی روحانیون بی‌گناه در مترو و کوچه و خیابان (به‌ویژه از حوالی سال ۹۶ به بعد) نشانه‌ی یک انسداد عمیق‌ تلقی شد. (انسداد امکان اعتراض مؤثر!)نبود کانال‌های مسئولیت‌پذیری سیاسی و انتقال خشم از «ساختار» به «نماد» روحانی، در ذهن بخشی از جامعه، تبدیل شد به بدن روحانیون قابل دسترس برای انتقام!این دقیقاً همان لحظه خطرناک است که سیاست، اخلاق و دین، همگی با هم می‌بازند.اهمیت کنش آیت‌الله اکبرنژاد و جناب شهاب‌الدین حائری شیرازی در همین‌جا مشخص می‌شود.کنش این دو نفر (و معدود چهره‌های مشابه) صرفاً اخلاقی نبود و نماند!این افراد به جامعه‌ نشان دادند روحانی می‌تواند درون سنت دینی بایستد اما بیرون از دستگاه قدرت حرف بزند. به زبان ساده معادله‌ی کودکانه‌ی «روحانیت = قدرت» را در ذهن جامعه‌ اصلاح کردند.زندان، خلع لباس، حذف اجتماعی؛ اینها در جامعه‌ای که «لباس روحانیت» اغلب سپر امنیت بوده، معنای بسیار مهمی دارد و آن بازسازی امکان تمایز اقشار مختلف روحانیت در ذهن جامعه است.اکنون در ذهن مردم، دو تیپ شکل گرفته:روحانیتِ قدرت‌مند، ساکت یا همدست!روحانیتِ منتقد، هزینه‌پرداز و منزوی!این تمایز، اگرچه هنوز ضعیف است، اما بسیار حیاتی است؛ چون مانع فروغلتیدن کامل جامعه به نفی یکپارچه دین می‌شود.کنش آن‌ها، «سیاسی ـ اخلاقی» است، نه صرفاً اعتراضی. این افراد فقط نقد نکردند.آن‌ها بازتعریف کردند که روحانی بودن یعنی چه؟ (نه حافظ وضع موجود. نه توجیه‌گر قدرت!)بلکه شاهد رنج، ناظر فساد و زبانِ هشدار به مردم و حاکمیت به همین دلیل است که کنش آن‌ها، حتی اگر توده‌ای نشد، اثر نمادین ماندگار گذاشت!در شرایطی که خشم اجتماعی به مرحله‌ی «شخصی‌سازی» رسیده بود و روحانی به‌مثابه نماد قدرت هدف قرار می‌گرفت، خطر بسیار جدی این بود که هر روحانی مساوی با یک مقصر شود و هر مقصر، مساوی با هدف مشروع خشم!کنش این روحانیون منتقد، این معادله‌ی خطرناک را شکست. آن‌ها بدون دفاع از نهاد روحانیت، نشان دادند که همه‌ی روحانیون در یک سوی معادله نیستند. و همین شکاف معنایی، خشم را از حالت کور خارج می‌کند.خشمِ تمایز یافته، کمتر می‌کُشد. این افراد، عملاً مانع از «عادی‌شدن» قتل روحانیون شدند.اگر هیچ نمونه‌ی شناخته‌شده‌ای از روحانیِ هزینه‌پرداز وجود نداشت، روایت غالب می‌توانست این شود که «این‌ها همه یکی‌اند، پس حذف فیزیکی‌شان هم مسئله‌ای ندارد.»اما با حضور و هزینه‌دادن این افراد:قتل، از یک کنش «قابل توجیه اخلاقی» دوباره به یک امر مسئله‌دار تبدیل شد و جامعه مجبور شد مکث کند، تفکیک کند، و قضاوت را معلق نگه دارد! این مکث، در وضعیت‌های انفجاری، بسیار حیاتی است. این‌ها دخالت مستقیم نکردند، فراخوان ندادند، بیانیه‌ی امنیتی صادر نکردند.اما آنچه ساختند، چیزی عمیق‌تر بود!آنها مرز اخلاقی در تخیل جمعی جامعه ساختند. مرزی که می‌گوید: «خشونت علیه روحانی، همیشه قابل دفاع نیست.»این مرز، دقیقاً همان چیزی است که وقتی فرو می‌ریزد، چرخه‌ی خون‌ریزی شتاب می‌گیرد. هزینه‌ای که آن‌ها دادند، هزینه‌ی «دیگران» را کم کرد و پارادوکس مهم همین‌جاست!آن‌ها خودشان زندان رفتند، خلع لباس شدند، حذف شدند، اما همین حذف‌شدن‌ها، هزینه‌ی خشونت علیه روحانیت را برای جامعه بالا برد.یعنی جامعه دیگر نمی‌تواند به‌سادگی بگوید: «همه‌ روحانیون مقصر و مستحق‌اند.» به زبان ساده‌ آن‌ها با بدن خودشان، سپرِ اخلاقی برای جامعه ساختند.کنش این روحانیون، صرفاً «نقد درون‌دینی» نبود. بلکه نوعی مداخله‌ی پیشگیرانه‌ی اخلاقی در دل بحران اجتماعی بود. مداخله‌ای که احتمالاً جان افراد زیادی را (بدون آنکه نامی از آن‌ها برده شود یا خود بدانند)‌ حفظ کرد.این دقیقاً همان جایی است که کنش فرهنگی، پیش از کنش سیاسی یا امنیتی، اثر می‌گذارد!@yaser_arab57