به‌مناسبت صدوشش‌سالگی بنیادگذاریِ «حزب کمونیست ایران» نگاهی اجمالی به نقش حزب کمونیست ایران در تاریخ معاصر کشور م. ن در دوران انقلاب مشروطیت ایران در خلال سال‌های  ۱۲۸۴  تا ۱۲۹۰ خورشیدی (۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱ میلادی) و در فعالیت‌های حزب “اجتماعیون‌عامیون” نخستین دوران جنبش کارگری ایران شکل گرفت. این جنبشِ رشدیابنده در تدارک و پیروزی انقلاب مشروطیت نقشی تعیین‌کننده داشت. دراین دوران در شهرهای بزرگ ایران، از جمله تهران، تبریز، و اصفهان گروه‌های سیاسیِ مخفی دایر شدند و با الهام از اندیشه‌های مارکسیستی توده‌های مردم را متشکل و به راه انقلاب هدایت کردند. اعضا و هواداران حزب “اجتماعیون‌عامیون” (یا سوسیال‌دموکرات‌های ایرانی) پس از شکست انقلاب مشروطیت و سپس در جریان رویدادهای آغاز جنگ جهانی اول و نیز در خلال این جنگ به فعالیت‌های انقلابی خود هم در ایران و هم در تبعید ادامه می‌دادند. گروهی از هواداران “اجتماعیون‌عامیون” و ایرانی‌های مهاجر شاغل در معدن‌های نفت باکو به‌رهبری اسداله غفارزاده، بهرام آقازاده، رستم کریم‌زاده، و چهره‌های سیاسی فعال دیگر که تظاهرات و تجمع‌های اعتراضی کارگران را سازمان می‌دادند خود را گروه “عدالت” نامیدند. این گروه انقلابی در اردیبهشت- خردادماه ۱۲۹۶ (ماه مه ۱۹۱۷) حزب “عدالت” ایران را تأسیس کردند و در نخستین کنگرهٔ این حزب که اواخر خرداد و اوایل تیرماه ۱۲۹۹ دربندر انزلی (گیلان) برپا گردید “حزب کمونیست ایران” را پایه‌گذاری کردند. “حزب کمونیست ایران” چند ماه پس از کنگرهٔ اول خود با برگزاری “پلنوم کمیتهٔ مرکزی”اش تصمیم‌های تاریخی‌ای مهم گرفت که از آن جمله بودند: برگزیدن حیدر عمواوغلی شخصیت نامدار انقلاب مشروطیت به دبیرکلی حزب؛ تعیین و درپیش گرفتن سیاست‌های اصولیِ منطبق با وضعیت کشور و متناسب با توازن قوا در عرصهٔ سیاست داخلی و برداشتن گام‌های عملی‌ و سازنده‌ در این مسیر. با رشد صنعت و توسعهٔ شیوهٔ تولید سرمایه‌داری در کشورهای سرمایه‌داری جهان در واپسین سال‌های دهه‌های آخر قرن نوزدهم میلادی، تحول تاریخی جامعهٔ ایران هم گذار از صورت‌بندی فئودالیسم به سرمایه‌داری را دربرداشت. این تحول با پیش‌زمینه‌ای تاریخی صورت گرفت. با پیدایش و گسترش مناسبات سرمایه‌داری در ایران تحول‌هایی در ساختار طبقاتی جامعه در این دورهٔ تاریخی به‌وجود آمد. طبقهٔ کارگر ایران از درون این تحول‌ها شکل گرفت. به‌لحاظ تاریخی طبقهٔ کارگر ایران در اوضاع‌واحوالی که جامعهٔ ایران درحال گذار از مناسبات اجتماعیِ ارباب‌رعیتی به مناسبات سرمایه‌داری بود شکل گرفت. جامعه‌های رشد‌یافتهٔ سرمایه‌داری مقارن این تحول اجتماعی در ایران به‌تدریج به آخرین مرحلهٔ خود یعنی مرحلهٔ امپریالیستی گام می‌گذاشتند. در بستر چنین تحولاتی شکل‌گیری طبقهٔ سرمایه‌دار در ایران از مسیر معمول تاریخی‌اش منحرف گشته، روند انباشتِ سرمایه دچار مشکل گردیده، و بازار داخلی بیش‌ازپیش به تقاضای بازار جهانی وابسته می‌گردید و در نتیجهٔ آن سرمایهٔ تجاری و بورژوازیِ کمپرادور بیش از سرمایهٔ صنعتی و ملی رشد می‌کنند. طبقهٔ نوپای کارگر ایران در این شرایط تاریخی مسیر تکاملی‌ خود را می پیمود و در تولید اجتماعی نقش داشت و تأثیرگذار بود. این طبقه همچنین با بی‌عدالتی و استثماری وحشیانه که در مناسبات سرمایه‌داری ذاتی هستند دست‌وپنجه نرم می‌کرد. دراین مقطع زمانی، ما همچنین رواج اندیشه‌های کمونیستی و راه‌یافتن آموزش‌های مارکس به ایران را شاهدیم. با تأثیر و نفوذ دیدگاه‌های مارکسیستی، مبارزهٔ ضداستبدادی در ایران رشدی چشمگیر یافت و شمار فزاینده‌ای ازمردم به مبارزهٔ انقلابی پیوستند. بنیادگذاری “حزب کمونیست ایران” یک تحول اجتماعی‌ عمده در پاسخ به نیازهای عینی جامعهٔ ایران در این دورهٔ سرنوشت‌ساز از تاریخ معاصر میهن ما بود. همان‌طور که انقلابیون سوسیال‌دمکرات ایرانی (اجتماعیون‌عامیون) درابتدای حرکت‌شان با فعالیتی شدید در پیشبرد انقلاب مشروطیت و پیروزی و دامنه‌دار شدن آرمان‌هایش سهیم بوده و نقشی تاریخی‌ و برجسته داشتند “حزب کمونیست ایران” نیز در سرآغاز مبارزه همراه با “نهضت انقلابی گیلان” در تغییر سلسلهٔ پادشاهی قاجار و بر ضد مداخلهٔ استعمار بالنده شد. درچنین اوضاع‌واحوالی حساس حزب کمونیست ایران با آگاهی از رسالت تاریخی‌اش و در مقام نیروی سیاسی‌ای نو، نیرویی نو که جهان‌بینی‌ای علمی داشت و متکی به انترناسیونالیسم پرولتری بود، بنا به سرشت و سیمای انقلابی و مردمی‌اش و با دفاع پیگیر و بی‌خدشه از منافع توده‌های تهی‌دست و بی‌حق شهر و روستا، به‌ویژه طبقهٔ کارگر نوپای ایران توانست درعرصهٔ سیاست و مبارزهٔ طبقاتی درمیهن ما نقش و نفوذ اجتماعی‌ای معتبر به‌دست آورد... متن کامل در سایت حزب توده ایران:https://www.tudehpartyiran.org/?p=20862 کانال رسمی حزب توده ایران  @tudehpartyirandotorg