آیا سرمایه‌داری مترقی علاج مشکلات اقتصادی ایران است؟علی افشاری ✍️ سرمایه‌داری مترقی (Progressive Ca

آیا سرمایه‌داری مترقی علاج مشکلات اقتصادی ایران است؟علی افشاری ✍️ سرمایه‌داری مترقی (Progressive Capitalism) چارچوبی اقتصادی است که بازارهای رقابتی را با مداخله دولت ترکیب می‌کند تا هم رشد اقتصادی را پیش ببرد و هم نابرابری را کاهش دهد. این رویکرد با سرمایه‌گذاری عمومی در آموزش، زیرساخت و بهداشت و نیز ارائه گزینه‌های عمومی برای خدمات اساسی، نوآوری بازار را در خدمت عدالت اجتماعی تقویت می‌کند. سرمایه‌داری مترقی از سوسیالیسم به این دلیل جدا می‌شود که بخش خصوصی را حفظ می‌کند، و از نئولیبرالیسم به این دلیل که برای اصلاح شکست‌های بازار از مقررات دولتی استفاده می‌نماید. طرفداران معتقدند که نظارت دولتی و سرمایه‌گذاری عمومی، نتایج عادلانه‌تری نسبت به بازارهای کاملاً آزاد یا کنترل کامل دولت به همراه دارد.✍️ ریشه‌های نظری سرمایه‌داری مترقی به ایده‌های جان مینارد کینز (اقتصاددان بریتانیایی) و فرانکلین روزولت (رئیس‌جمهور پیشین آمریکا) بازمی‌گردد که برای حل بحران بزرگ ایده New deal را اجرا کرد. آنها بر نوعی سرمایه‌داری معتدل تأکید داشتند که دولت نقشی اساسی اما محدود در تأمین ثبات، کارایی و عدالت ایفا کند.✍️ نخستین بار اصطلاح «سرمایه‌داری مترقی» در سال ۱۹۴۶ توسط هنری والاس، معاون پیشین رئیس‌جمهور آمریکا و نامزد حزب ترقی‌خواه، مطرح شد. والاس آن را «سازش میان دموکراسی بنیادین آمریکا و فناوری مدرن» توصیف کرد که اشتغال کامل و تولید رو به رشد را بدون مالکیت دولتی بر همهٔ ابزار تولید ممکن می‌سازد.✍️ دورهٔ طلایی این رویکرد، «سی سال شکوهمند» (۱۹۴۵ تا ۱۹۷۳) بود؛ زمانی که نابرابری کاهش یافت، رفاه گسترش پیدا کرد و طبقات متوسط میانی شکل گرفتند. در مقابل، از دههٔ ۱۹۸۰ با ظهور نئولیبرالیسم (به‌ویژه در دوران مارگارت تاچر و رونالد ریگان)، رویکرد بازار آزادِ بی‌قیدوشرط مسلط شد.✍️ امروزه سرمایه‌داری مترقی را اقتصاددانانی مانند جوزف استیگلیتز (برندهٔ جایزهٔ نوبل اقتصاد)، دیوید سینزبوری و نمایندهٔ کنگرهٔ آمریکا از ایالت کالیفرنیا، رو خانا ترویج می‌کنند. استیگلیتز آن را «بازتعریف پیمان اجتماعی برای توازن بهتر میان دولت، بازار و جامعهٔ مدنی» می‌نامد.✍️ هرچند عنوان «سرمایه‌داری مترقی» در ادبیات اقتصادی ایران رایج نبوده، اما می‌توان ردپای رویکردهایی مشابه را در برخی دوره‌ها دید:• دورهٔ محمدرضا پهلوی – به‌ویژه در دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ – دولت با سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت، صنعت و نفت، و همزمان حفظ بخش خصوصی، تلاش کرد نوعی «سرمایه‌داری دولتی-راهبردی» پیاده کند که در برخی جنبه‌ها به مداخله‌گری دولت در کنار بازار شباهت داشت. هرچند این تجربه با فساد، وابستگی به نفت و سرکوب سیاسی همراه بود و نتوانست عدالت اجتماعی پایدار ایجاد کند.• پس از انقلاب اسلامی، اقتصاد ایران عمدتاً میان دولت‌گرایی، یارانه‌های گسترده و در مواردی خصوصی‌سازی کنترل‌شده (مانند برنامه‌های توسعه) در نوسان بوده؛ اما هرگز الگویی با نظارت هوشمندانه بر بازار و سرمایه‌گذاری هدفمند در رفاه همگانی به‌شکل پایدار شکل نگرفته است. در دوران دولت اصلاحات با ریاست جمهوری محمد خاتمی تقریبا رویکردی شبیه سرمایه‌داری مترقی با تلفیق دیدگاه راست و چپ میانه اجرا شد که تا حدی موفقیت‌آمیز بود.• در فضای کنونی ایران، با وجود تحریم‌ها، تورم مزمن و نابرابری عمیق، برخی اقتصاددانان اصلاح‌طلب بر ضرورت «نظارت بر بازار»، «سرمایه‌گذاری در آموزش و سلامت» و «حمایت از تولید داخلی با رعایت عدالت» تأکید دارند که در ابعادی با روح سرمایه‌داری مترقی همخوانی دارد؛ هرچند اجرای آن در شرایط انحصارهای دولتی و نیمه‌دولتی و اقتصاد رانتی بسیار دشوار است.✍️ سرمایه‌داری مترقی پاسخی است به شکست سیاست‌های موسوم به "نئولیبرالیسم" در دهه‌های اخیر – همان رویکردی که در جهان به افزایش بی‌سابقهٔ نابرابری انجامید. برای ایرانِ امروز که با معضلاتی چون تورم، اشتغال‌ناقص، خروج سرمایه و نابرابری فزاینده دست‌وپنجه نرم می‌کند، این پرسش مطرح است: آیا ترکیبی از بازار رقابتی با نظارت دولتیِ کارآمد و سرمایه‌گذاری در رفاه عمومی، می‌تواند راهگشا باشد؟ منتقدان اما می‌گویند اصلاحات تدریجی از عمق مشکلات ساختاری – مانند وابستگی به نفت، نبود شفافیت و فساد سیستماتیک – غافل می‌ماند و بدون تحول بنیادین در نهادهای سیاسی، هرگونه «سرمایه‌داری مترقی» در ایران به سرنوشت تلاش‌های پیشین دچار خواهد شد.@Aliafshari52