پرونده دومین رهبر بسته شد؛ میراث ۳۷ ساله خامنه‌ای چیست؟July 7, 2026میراث زمامداری ۳۷ ساله خامنه‌ای چ

پرونده دومین رهبر بسته شد؛ میراث ۳۷ ساله خامنه‌ای چیست؟July 7, 2026میراث زمامداری ۳۷ ساله خامنه‌ای چیست؟ گزارش تحلیلی دویچه وله از فرآیند انحصار قدرت، زایش نظام سپاه‌محور، بن‌بست اقتصاد مقاومتی و هراس از گسست ساختاری ایران پس از پایان یک دوران.شش روز مراسم تشییع، ده‌ها مراسم رسمی، میلیون‌ها شرکت‌کننده به روایت رسانه‌های حکومتی و خاکسپاری در جوار حرم امام رضا، امام هشتم شیعیان در مشهد؛ جمهوری اسلامی کوشید بدرقه علی خامنه‌ای را به نمایشی از استمرار نظام سیاسی پس از او تبدیل کند. اما هم‌زمان با پایان مراسم، پرسشی فراتر از ابعاد تشریفاتی این رویداد در برابر ناظران ایران قرار گرفته است: میراث مردی که بیش از سه دهه، مهم‌ترین تصمیم‌های سیاسی, امنیتی، نظامی و راهبردی جمهوری اسلامی با نظر یا تایید او اتخاذ می‌شد، چیست؟اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه‌ ولهعلی خامنه‌ای در سال ۱۳۶۸ رهبری جمهوری اسلامی را در حالی بر عهده گرفت که بسیاری او را جانشینی موقت برای روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار حکومت ایران می‌دانستند. اما طی ۳۷ سال، نه‌ تنها جایگاه رهبر جمهوری اسلامی را به کانون اصلی قدرت در ایران تبدیل کرد، بلکه ساختار سیاسی، مناسبات میان نهادهای انتخابی و انتصابی، نقش سپاه پاسداران، سیاست خارجی، برنامه هسته‌ای و حتی رابطه حکومت با جامعه ایران را به شکلی عمیق دگرگون ساخت.حامیان او از تثبیت نظام، گسترش نفوذ منطقه‌ای و ایستادگی در برابر غرب به‌عنوان مهم‌ترین دستاوردهای این دوران یاد می‌کنند.منتقدان اما از تمرکز بی‌سابقه قدرت، تضعیف نهادهای انتخابی، تشدید انزوای بین‌المللی، بحران‌های اقتصادی، سرکوب اعتراضات مدنی و شکاف روزافزون میان حکومت و جامعه سخن می‌گویند.اکنون، با بسته شدن پرونده زندگی سیاسی دومین رهبر جمهوری اسلامی، پرسش دیگر این نیست که علی خامنه‌ای چگونه حکومت کرد؛ بلکه این است که ایرانِ امروز تا چه اندازه محصول تصمیم‌ها، اولویت‌ها و شیوه حکمرانی اوست و کدام بخش از این میراث، پس از او نیز بر آینده جمهوری اسلامی سایه خواهد انداخت؟دویچه وله فارسی در این رابطه با امیر طاهری، روزنامه‌نگار و تحلیلگر باسابقه مسائل ایران و رضا طالبی، تحلیلگر سیاسی از آلمان به گفت‌وگو نشسته است.از "اعتدال ابتدایی" تا مسخ در بوروکراسی قدرت انحصاریبررسی کارنامه سیاسی دومین رهبر جمهوری اسلامی، بازتاب‌دهنده یک فرآیند پیچیده و تدریجی از دگرگونی در ساختار قدرت فردی و نهادی است.امیر طاهری نقطه عطف کلیدی دوران زمامداری علی خامنه‌ای را در مقطع پس از حذف پست نخست‌وزیری و پایان مسئولیت میرحسین موسوی تبیین می‌کند.به باور طاهری، خامنه‌ای در این برهه "اندک‌اندک متوجه شد که می‌تواند به طرف قدرت انحصاری حرکت کند؛ چرا که پیش از آن، در دوره اول کارنامه ایشان، چنین فضایی حاکم نبود."طاهری با نگاهی به دهه نخست انقلاب ۵۷ یادآور می‌شود: «در آن دوران خامنه‌ای جزو افراد معتدل و نسبتا معقول به حساب می‌آمد؛ به عنوان مثال در جریان گروگان‌گیری دیپلمات‌های آمریکایی، او شخصا به سفارت آمریکا رفت، با گروگان‌ها گفت‌وگو کرد، آن‌ها را دلداری داد و حتی اظهار داشت که ما در آینده از شما اسلحه خواهیم خرید. همچنین در ابتدای جریان صدور فتوای سلمان رشدی، باز موضعی معتدل گرفت و گفت اگر سلمان رشدی توبه کند، بخشیده خواهد شد.»با این حال، منطق درونی سیستم ایدئولوژیک، مسیر دیگری را تحمیل کرد. طاهری معتقد است خامنه‌ای آرام‌آرام متوجه شد با نظامی روبروست که نمی‌تواند آن را شبیه به خود و همسو با نگرش خویش سازد، بلکه خود اوست که باید هم‌شکل و هم‌راستای مقتضیات آن نظام شود.در نتیجه این فرآیند، آن جنبه از شخصیت ادبی او که همواره آرزو داشت به شاعر بزرگی تبدیل شود، تحت‌الشعاع قرار گرفت: «او دریافت که کارگزاران این سیستم شخصی را می‌خواهند که قدرت کامل داشته باشد و حرف آخر را بزند. به بیانی دیگر، خامنه‌ای محصول یک نظام بود، نه ایجادکننده آن.»در همین چارچوب، رضا طالبی، تحلیل‌گر مسائل سیاسی، زاویه مکمل این استحاله متقابل را باز کرده و معتقد است: «هم می‌شود از میراث خامنه‌ای سخن گفت و هم خود خامنه‌ای را میراث جمهوری اسلامی نامید؛ او دقیقا نمونه‌ای است از اینکه قدرت چگونه می‌تواند یک فرد را استحاله کند و چگونه همان استحاله را در یک نظام سیاسی بازتولید نماید.»به گفته طالبی، اگر خمینی نظام را بر پایه اقتدار انقلابی و کاریزمای شخصی خود بنا کرد، خامنه‌ای آن را بر پایه نهادها، شبکه‌های امنیتی، سازوکارهای اداری و وفاداری سازمانی بازسازی کرد تا وابستگی نظام از افراد به نهادهای وفادار منتقل شود. همین امر سبب شد جمهوری اسلامی در سه دهه بعدی از یک نظام روحانی‌محور به نظامی امنیتی https://p.dw.com/p/5Gg6n?at_medium=SocialMedia&at_campaign=Twitter&at_share_source=SharingButton&at_origin=Web Amir Taheri