📍نسخه‌ی خانگی به جای نوشداروی فرنگیبه گفته‌ی آیزایا برلین، اقلیت بسیار کوچک نخبگان روس با دیدن وضع اسفبار کشورشان خواه‌ناخواه دستخوش عذاب وجدان می‌شدند، اما هیچ راهی برای اصلاح امور پیش پای خود نمی‌دیدند. به همین دلیل بسیاری از تحصیل‌کردگان روس به وعده‌های آرمان‌شهری امثال هگل و مارکس دل خوش کردند. نظریاتی چون «پیشرفت تاریخ» به آن‌ها تسلای خاطر می‌داد که تمام ملت‌ها، از جمله ملت خودشان، ناگزیر به سوی نظم و هماهنگی آرمانی پیش می‌روند. در همان حال، نخبگان روس با مشاهده‌ی تفاوت‌های فاحش کشور خودشان با کشورهای غربی به این نتیجه می‌رسیدند که نمی‌توان به نوشداروهای فرنگی امید چندانی بست و برای علاج امراض خانگی باید داروی خانگی تدارک دید، فلاکت مردم روسیه را نه سوسیالیسم شفا می‌دهد و نه لیبرالیسم. با همین واقع‌بینی و دوراندیشی بود که شماری از متفکران روس از جمله هرتسن، تولستوی، بلینسکی (منقدی که در چرخشی مشهور به انفعال هگلی پشت کرد و مبارز نستوه مکتب انسان‌گرایی شد) و همچنین رهبران جنبش پوپولیسم تیغ تیز نقدهای ویرانگر خود را برافراشتند و به تمامی آموزه‌های جبرگرا، چه از اردوی چپ و چه از اردوی راست، تاختند. هیچ‌یک از مکاتب غربی، که می‌کوشیدند آدمیان را جملگی در یک قالب واحد بگنجانند یا جهنم امروز را مقدمه‌ی دیالکتیکی بهشت فردا بخوانند و مصائبش را توجیه کنند، از حملات متفکران روس در امان نماندند. به گفته‌ی برلین، کاراترین روش انتقادی این متفکران را می‌توان در نوشته‌های تعلیمی تولستوی دید: «عادت به طرح پرسش‌هایی به غایت ساده و در عین حال اساسی که عمداً به صورت عریان و بی‌پیرایه بیان می‌شوند و قلب مسئله را نشانه می‌گیرند و بسیار ژرف‌تر از تأملات متفکران معتدل‌تر و عینی‌تر قضایا را می‌شکافند.» مثالی از این شیوه، که برلین بارها آن را نقل می‌کند، خاطره‌ای است از هرتسن. روزی لویی بلان، سوسیالست فرانسوی، در باب این مسئله موعظه می‌کرده است که زندگی یک تکلیف اجتماعی بزرگ است و انسان همواره باید خود را فدای جامعه کند. هرتسن حرف او را قطع می‌کند و می‌پرسد: «چرا؟»ــ‌ بلان گفت: «منظورت چیست که چرا؟ مگر هدف غایی انسان چیزی جز سعادت جامعه است؟»ــ گفتم: «آخر اگر همه فداکاری کنند و کسی از زندگی لذت نبرد که این غرض حاصل نمی‌شود.»✍️از متن مقاله‌ی یک «انقلابی بی‌تعصب» به قلم آیلین کِلی که با ترجمه‌ی راضیه خشنود در بخش ویژه‌ی بررسی اتدیشه‌ی آیزایا برلین در اندیشه پویا ۱۰۱ منتشر شده است.