✏️ بهشتی که دانشمندان مالِ خودشان دانستند(پرده‌ی اول از سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک»)فکر می‌کنیم شعر و فی

✏️ بهشتی که دانشمندان مالِ خودشان دانستند(پرده‌ی اول از سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک»)فکر می‌کنیم شعر و فیزیک در دو ساختمانِ جدا زندگی می‌کنند. ولی گاهی یک شعر، آن‌قدر با علمِ زمانه‌اش درهم‌تنیده می‌شود که دانشمندان آن را نه یک «اثرِ ادبی»، بلکه یکی از خودشان می‌بینند. «بهشتِ گمشده»ی جان میلتون دقیقاً همین شعر است — و داستانش از یک تپه در نزدیکیِ فلورانس شروع می‌شود.⬜️یک دیدار در حصرسالِ ۱۶۳۸. یک شاعرِ سی‌ساله‌ی انگلیسی در سفرِ ایتالیا، از تپه‌های آرچِتری بالا می‌رود تا به دیدنِ پیرمردی نابینا و زندانی در خانه‌ی خودش برود: گالیله، محکومِ تفتیشِ عقاید. آن شاعر، جان میلتون بود. سه دهه بعد، وقتی بزرگ‌ترین حماسه‌ی زبانِ انگلیسی را نوشت، آن دیدار را فراموش نکرد.در سراسرِ «بهشتِ گمشده» (۱۶۶۷)، تنها انسانِ زنده‌ای که میلتون به اسم از او یاد می‌کند، همین گالیله است — «هنرمندِ توسکانی» که ماه را از پشتِ «شیشه‌ی نوری»‌اش می‌نگرد و کوه‌ها و دره‌ها و لکه‌های سطحش را می‌بیند؛ عیناً همان چیزهایی که گالیله در «پیام‌آورِ ستارگان» (۱۶۱۰) گزارش کرده بود. یعنی تلسکوپ و کشف‌هایش، مستقیماً وارد بافتِ شعر شده‌اند.⬜️ شعری که در قلبِ انقلابِ علمی متولد شدو این هیچ تصادفی نیست. به تقویم نگاه کنید: «بهشتِ گمشده» فقط هفت سال پس از تأسیسِ «انجمنِ سلطنتیِ» لندن و بیست سال پیش از انتشارِ «اصولِ» نیوتن چاپ شد — درست وسطِ اولین انقلابِ علمی.و دغدغه‌ی بنیان‌گذارانِ آن انجمن — هوک، بیکن، ویلکینز — همان دغدغه‌ی الهیاتیِ خودِ میلتون بود: این باور که «هبوطِ» انسان، دانشِ او از جهان را ناقص کرد، و علم می‌تواند بخشی از آن دانشِ گمشده را بازگردانَد. رابرت هوک (همان که میکروسکوپ را مشهور کرد) در مقدمه‌ی «میکروگرافیا» (۱۶۶۵) نوشت: همان‌طور که بشر با چشیدنِ میوه‌ی درختِ ممنوعه سقوط کرد، شاید ما فرزندانش با چشیدنِ میوه‌های «دانشِ طبیعی» بخشی از آن را پس بگیریم. یعنی «بهشتِ گمشده»ی میلتون و پروژه‌ی «بهشتِ نیمه‌بازیافته از راهِ دانشِ» آن دانشمندان، دو رویِ یک گفت‌وگو بودند.🌐 فروتنی‌ای که به علم پهلو می‌زندجالب‌ترین بخش اینجاست: میلتون حاضر نشد شعرش را به یک کیهان‌شناسیِ قطعی زنجیر کند. در دفترِ هشتم، وقتی آدم می‌پرسد بالاخره خورشید دورِ زمین می‌گردد یا زمین دورِ خورشید، فرشته عمداً پاسخ را باز می‌گذارد: «در پیِ رازهای پنهان، فکرت را خسته نکن.»بیرون از بافتِ تاریخی، شاید این را «محافظه‌کاری» بخوانیم. ولی میلتون‌شناسانِ حوزه‌ی علم آن را چیزِ دیگری می‌دانند: فروتنیِ معرفت‌شناختی. همان جنسِ پرسشی که تیکو براهه با شعارِ «Quid si sic؟» («اگر چنین باشد چه؟») می‌پرسید؛ و همان چیزی که جان ویلکینز — کشیش و هم‌بنیان‌گذارِ انجمنِ سلطنتی — در رساله‌ای در سالِ ۱۶۴۰ پیش کشید، آنجا که استدلال می‌کرد خودِ زمین یک «سیاره» است. میلتون در جواب‌ندادن، خودش را در صفِ جدی‌ترین گمانه‌زنی‌های آن عصر درباره‌ی ساختارِ جهان نشاند.﻿⬜️ و در آخر، یک سلاحمیلتون آن دیدارِ فلورانس را رها نکرد. در «آریوپاگیتیکا» — دفاعیه‌ی آتشینش از آزادیِ بیان — همان گالیلهِ خاموش‌شده را به نمادِ آزادیِ اندیشه بدل کرد. نوشت که در ایتالیا «گالیلهِ پیر را یافت و دید، زندانیِ تفتیشِ عقاید، به جرمِ اینکه در نجوم جورِ دیگری از کشیش‌ها فکر می‌کرد.»دانشمندی که حکومتِ مذهبی ساکتش کرد، در دستِ یک شاعر تبدیل شد به استدلالی علیهِ سانسور. زمین را ساکت نمی‌شد کرد؛ همان‌طور که خودِ گالیله زیرِ لب گفته بود: eppur si muove — «و با این همه، می‌چرخد».🎯 حرفِ آخرنتیجه‌ی این همه؟ امروز منتقدان به «بهشتِ گمشده» می‌گویند «نخستین حماسه‌ی علمی». شعری که تلسکوپِ گالیله را در خود جای داد، در کشمکشِ زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی جانب‌داری نکرد، و از یک دانشمندِ زندانی پرچمِ آزادیِ اندیشه ساخت.میلتون نمونه‌ی شعری‌ست که دانشمندان آن را از آنِ خود دانستند. ولی همه‌ی شعرها این‌قدر خوش‌اقبال نبودند. یک قرن بعد، شاعری ظهور کرد که علم اول مسخره‌اش کرد و بعد، بی‌آنکه بخواهد، بر سردرِ معبدش نشاند — و آن، پرده‌ی دومِ ماست.✈️ @Anjoman_Elmi_Phys_sut