✏️ بهشتی که دانشمندان مالِ خودشان دانستند (پرده‌ی اول از سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک») فکر می‌کنیم شعر و فیزیک در دو ساختمانِ جدا زندگی می‌کنند. ولی گاهی یک شعر، آن‌قدر با علمِ زمانه‌اش درهم‌تنیده می‌شود که دانشمندان آن را نه یک «اثرِ ادبی»، بلکه یکی از خودشان…✏️ شاعری که به فیزیک اعلانِ جنگ داد و شکست خورد، به گونه‌ای که حتی فکرش را هم نمی‌کرد(پرده‌ی دوم از سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک»)بعضی شعرها با علم دوست‌اند. بعضی‌ها با آن می‌جنگند. و گاهی یک شاعر چنان با تمامِ وجود به علم می‌تازد که سه قرن بعد، درست همان علم، تصویر شاعر را برمی‌دارد و بر سردرِ معبدش نصب می‌کند. این، داستانِ ویلیام بلیک است.🎯یک نفرت، خالص و بی‌پردهاگر میلتون گالیله را در آغوش گرفت، بلیک نیوتن را نشانه رفت. بلیک، شاعر و نقاشِ انگلیسیِ اواخرِ قرنِ هجدهم، روشنگری و علمِ مکانیکی نیوتن را نه نقد، که آشکارا محکوم می‌کرد. نوشت: «هنر، درختِ زندگی‌ست؛ علم، درختِ مرگ.» نیوتن را کنارِ فیلسوفانی مثلِ لاک و بیکن در چیزی گذاشت که خودش «تثلیثِ دوزخی» می‌نامید. و این دعا را کرد که تا ابد نقل شده: «خدا ما را از بینشِ تک‌بُعدی و از خوابِ نیوتن حفظ کند.»منظورش از «بینشِ تک‌بُعدی» چه بود؟ بلیک باور داشت فیزیک و ریاضی آن، جهانِ زنده و رنگارنگ را به یک ماشینِ مرده‌ی قابلِ‌اندازه‌گیری فرو می‌کاهد؛ هستی را از زیبایی و رمز و معنا تهی می‌کند. برای او، عقلِ محض بدونِ تخیل، یک‌جور کوری بود.✅ نیوتنِ زیبا، ولی کوراین نفرت را بلیک در مشهورترین تصویرش (۱۷۹۵) به اوج رساند. نیوتن را کشید: مردی زیبا، عضلانی، برهنه، خم‌شده در کفِ یک دریا. ولی این قهرمانِ خرد، هیچ‌جا را نگاه نمی‌کند جز نوکِ پرگارش. چشمش به یک نمودارِ هندسی روی طومار میخکوب است، و از دنیای زنده و پُر از حیاتِ اطرافش (صخره، خزه، آب) کاملاً بی‌خبر است.پیامِ بلیک صریح بود: نیوتن آن‌قدر قدرتمند است که کلِ جهان را به چند عدد و شکل تقلیل بدهد؛ و دقیقاً به همین دلیل، کور است. تمامِ توانش، صرفِ ندیدن شده.⚪️ در زمانِ خودش، یک دیوانهو علم چه جوابی به این حمله داد؟ هیچ. بلیک در زمانِ حیاتش عملاً خوانده نشد؛ خیلی‌ها دیوانه خطابش کردند. جنگش با علم یک‌طرفه بود. او به نیوتن تاخت، ولی نیوتن و وارثانش اصلاً متوجهِ حضورش نشدند. بلیک تقریباً گمنام مُرد.نکته‌ی جذاب اینجاست که مفاهیمِ اطرافِ او، برخلافِ خودش، بوی علم می‌دادند. بلیک در همان سال‌هایی زندگی می‌کرد که دیوی و فارادی داشتند الکترومغناطیس را کشف می‌کردند. و ایده‌ی محوریِ او درباره‌ی «اضداد» — «بدونِ اضداد پیشرفتی نیست؛ کشش و رانش…» — عجیب شبیهِ چیزی‌ست که بعدها شد «نظریه‌ی میدان»: زندگی همچون میدانی که میانِ دو قطبِ مخالف کشیده شده. (تأکید کنیم: این یک شباهتِ پس‌نگرانه است، نه اثرگذاریِ مستقیم. بلیک فیزیک کار نمی‌کرد.)🔄 و بعد، وارونگیِ بزرگبلیک را چه کسی از گور بیرون کشید؟ اول دانشمندان نبودند. شاعران و ضدفرهنگ‌ها بودند. هاکسلی نامِ کتابش «درهای ادراک» را از یک جمله‌ی بلیک و گروهِ The Doors نیز نامش را از همان‌جا برداشت. نسلِ بیت و دهه‌ی ۶۰ او را به یک نمادِ فرهنگی بدل کردند.ولی از دلِ همین بازگشت، یک جمله‌ی بلیک سرنوشتی یافت که هیچ‌کس پیش‌بینی نمی‌کرد. در «امثالِ دوزخ»‌اش نوشته بود: «آنچه امروز اثبات شده‌است، روزی فقط تصور بود.»و چه کسی این جمله را برداشت و بر پرچمِ علم دوخت؟ یک ریاضی‌دان. یاکوب برونوفسکی — ریاضی‌دانِ کمبریج و راویِ مستندِ افسانه‌ایِ «صعودِ انسان» — شیفته‌ی بلیک بود و مدام همین جمله را نقل می‌کرد. او یک فلسفه‌ی کاملِ علم بر همین بنا کرد: اینکه سرچشمه‌ی خلاقیت، چه در علم و چه در هنر، یکی‌ست، و آن، تخیل است. برونوفسکی می‌گفت «تصور کردن» کارِ ویژه‌ی نه ذهنِ شاعر است، نه نقاش، نه دانشمند، بلکه کارِ ویژه‌ی «ذهنِ انسان» است. به عبارتی، یک ریاضی‌دان عمرش را صرفِ اثباتِ این کرد که آن شاعرِ ضدِعلم، نیمی از حق را داشت.⚪️ اوجِ کنایهو حالا آخرِ داستان، که از هر طنزی تلخ‌تر و شیرین‌تر است. سالِ ۱۹۹۵، مجسمه‌ی برنزیِ غول‌آسایی به نامِ «نیوتن، به سبکِ ویلیام بلیک» — ساخته‌ی ادواردو پائولوتزی — جلوی درِ ورودیِ کتابخانه‌ی بریتانیا نصب شد. دقیقاً همان تصویری که بلیک برای محکوم کردنِ علم کشیده بود، حالا شده بود بنای یادبودِ خودِ علم، بر سردرِ یکی از بزرگ‌ترین خزانه‌های دانشِ جهان. نسخه‌ای دیگر از آن هم در کتابخانه‌ی «مؤسسه‌ی آیزاک نیوتنِ» کمبریج نشسته است.شاعری که فیزیک و ریاضی را «درختِ مرگ» نامید، امروز به شکلِ برنز، نگهبانِ درِ دانش است. علم، دشمنِ دیرینش را نه شکست داد، نه پاسخ گفت؛ بلکه او را بلعید و به نمادِ خودش بدل کرد.🎯 حرفِ آخرمیلتون شاعری بود که علم آن را از آنِ خود دانست. بلیک شاعری بود که علم ابتدا مسخره‌اش کرد، بعد بی‌صدا تقدیسش کرد. دو سرنوشتِ کاملاً وارونه. ولی زیرِ این وارونگی، یک پرسشِ مشترک را نمایان می‌کند؛ همان پرسشی که هم میلتون، هم بلیک، و هم خودِ فیزیک را به جان هم انداخته: بالاخره حقیقت از راهِ محاسبه به دست می‌آید، یا از راهِ تخیل؟ اثبات مقدم است یا تصور؟ این را در پرده‌ی سوم و پایانی می‌شکافیم.✈️ @Anjoman_Elmi_Phys_sut