✏️ شاعری که به فیزیک اعلانِ جنگ داد و شکست خورد، به گونه‌ای که حتی فکرش را هم نمی‌کرد (پرده‌ی دوم از سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک») بعضی شعرها با علم دوست‌اند. بعضی‌ها با آن می‌جنگند. و گاهی یک شاعر چنان با تمامِ وجود به علم می‌تازد که سه قرن بعد، درست همان علم،…⚛️ تخیل یا اثبات؟ رازی که هر دو شاعر به فیزیک سپردند(پرده‌ی سوم و پایانیِ سه‌گانه‌ی «شعر و فیزیک»)در دو پرده‌ی گذشته، دو شعر را دیدیم با دو سرنوشتِ وارونه. «بهشتِ گمشده»ی میلتون را دانشمندان از آنِ خود دانستند، شعری که تلسکوپِ گالیله را در خود جای داد. «امثالِ دوزخِ» بلیک را علم اول مسخره کرد و بعد، به شکلِ برنز، بر سردرِ کتابخانه‌ی بریتانیا نشاند.یکی عاشقِ علم، یکی دشمنش. ولی زیرِ این تضاد، هر دو دقیقاً سرِ یک چیز حرف می‌زدند و آن چیز، همان چیزی‌ست که فیزیک تا امروز درونش زندگی می‌کند: حقیقت از راهِ محاسبه به دست می‌آید، یا از راهِ تخیل؟ اثبات مقدم است، یا تصور؟🧭دو جواب، از دو شاعربلیک جوابش صریح بود. در «امثالِ دوزخ» نوشت: «آنچه امروز اثبات شده، روزی فقط تصور بود.» برای او تخیل، مقدمه‌ی هر چیزِ واقعی است؛ اول باید چیزی را در ذهن دید تا بعد بشود اثباتش کرد.میلتون از راهِ دیگری به همان‌جا رسید. یادتان هست فرشته‌اش حاضر نشد بگوید خورشید دورِ زمین می‌گردد یا زمین دورِ خورشید؟ آن سکوت، ترس نبود؛ اعترافی بود به اینکه ذهنِ انسان می‌تواند جهان‌ها را «تصور» کند، مدت‌ها پیش از آنکه بتواند یکی‌شان را «اثبات» کند. هر دو شاعر، از دو جهت، به یک حقیقت اشاره می‌کردند: تخیل، جلوتر از اثبات راه می‌رود.🔬 و این، دقیقاً روشِ کارِ فیزیک استحالا برسیم به نکته‌ای که این سه‌گانه برایش نوشته شد. آن جمله‌ی بلیک، یک شعارِ قشنگ نیست؛ عیناً شرحِ شغلِ یک فیزیک‌دان است.به مسیرِ هر کشفِ بزرگ نگاه کنید. اول یک «تصور» بود، بعد یک «اثبات»:🍎 نیوتن «تصور» کرد که همان نیرویی که سیب را می‌اندازد، ماه را هم نگه می‌دارد، قرن‌ها پیش از آنکه ابزارِ اثباتش کامل شود.🌌 اینشتین «تصور» کرد که سوارِ یک پرتویِ نور شده؛ از دلِ همین «آزمایشِ فکری» بود که نسبیت بیرون آمد.🐈 شرودینگر گربه‌اش را فقط در ذهن «تصور» کرد؛ تصوری که هنوز داریم درباره‌اش بحث می‌کنیم.هیچ‌کدامِ این‌ها اول در آزمایشگاه متولد نشدند. اول در تاریکیِ ذهنِ کسی «فقط تصور» بودند. آزمایش و ریاضیات بعداً آمدند تا آن تصور را یا تأیید کنند یا دور بیندازند. این همان چیزی‌ست که چند هفته پیش درباره‌اش گفتیم: امضای فیزیک، «آزمایشِ فکری» است.🎻 چرا اینشتین طرفِ شاعران را گرفتبرای همین است که اینشتین که خودش موسیقی می‌نواخت و با شاعران دم‌خور بود تا تخیلش را تیز کند؛ تقریباً همان حرفِ بلیک را زد: «تصور، از دانش مهم‌تر است.» او می‌دانست دانش، آن چیزی‌ست که «الان» اثبات شده؛ ولی تخیل، دری‌ست به آنچه «هنوز» اثبات نشده است. یک ریاضی‌دان به نامِ برونوفسکی، که در پرده‌ی دوم دیدیم، هم عمرش را صرفِ همین کرد: اثباتِ اینکه سرچشمه‌ی خلاقیت در علم و هنر، یکی‌ست.پس آن شاعرِ ضدِعلم (بلیک) و آن شاعرِ عاشقِ علم (میلتون)، هر دو در نهایت داشتند یک رازِ واحد را به فیزیک تحویل می‌دادند: مرزِ میانِ «تخیلِ یک شاعر» و «فرضیه‌ی یک فیزیک‌دان»، بسیار باریک‌تر از آن است که فکر می‌کنیم. هر دو، جهانی را می‌بینند که هنوز نیست و بعد سعی می‌کنند ثابتش کنند.🎯 پرده‌ی آخرسه پرده، دو شاعر، و یک نتیجه: شعر و فیزیک هیچ‌وقت در دو ساختمانِ جدا نبودند. هر دو از یک کار زندگی می‌کنند: دیدنِ چیزی که هنوز وجود ندارد.تفاوتشان فقط در قدمِ دوم است: شاعر تصویرش را رها می‌کند تا در ذهنِ ما زنده بماند؛ فیزیک‌دان تصویرش را می‌برد پای میزِ آزمایش تا در برابرِ واقعیت محکش بزند. ولی قدمِ اول، برای هر دو، یکی‌ست.و این، شاید کلِ حرفِ این کانال باشد؛ چیزی که پرده به پرده گفته‌ایم: هر چیزی که امروز در کتابِ فیزیک «اثبات‌شده» است، روزی فقط تصورِ کسی بود که جرئت کرد آن را ببیند.پس تصور کردن را جدی بگیرید. اثباتش با آینده. خلاصه فارسی دو کتاب میلتون و بلیک داخل کانال کتاب انجمن قرار می‌گیرهاحمق همان درختی را نمی بیند که حکیم می بیند.اگر نادان بر نادانی اش بایستد، دانا برخیزد.آنچه امروز اثبات است، دیروز فقط خیال بود.هرچه باورکردنی است، نقشی از حقیقت است.یک اندیشه، بی کرانگی را پُر می کند.حقیقت را نتوان چنان گفت که فهمیده شود و باور نشود.تفسیر: ِ حکمت انباشت دانسته ها نیست—دگرگونیِِ سرانجام از آن سر برآورد. تخیل پیش قدم اثبات است؛ باور واقعیت می آفریند. امثال دوزخ، بلیک چنان که مولانا سهراب سپهری گفت:«چشم ها را بشوی، دیگرسان ببین.»✈️ @Anjoman_Elmi_Phys_sut