بیهودگی تأسف خوردنتأثیر داستان‌ها و اندیشه‌ها در ذهنی که هنوز چندان چیزی از دنیا نیاموخته است خیلی ع

بیهودگی تأسف خوردنتأثیر داستان‌ها و اندیشه‌ها در ذهنی که هنوز چندان چیزی از دنیا نیاموخته است خیلی عمیق‌تر از تأثیرات آن‌ها در  ذهن‌هایی است که تجربه‌های فراوانی از زندگی اندوخته‌اند. بعضی از رمان‌هایی که در دوران نوجوانی خوانده‌ام هنوز هم تأثیرشان از ذهنم نرفته است.  در واقع آن‌ها سهم زیادی در شکل‌گیری ساختار ذهنم داشته‌اند. دو تا از رمان‌های سامرست موآم، لبهٔ تیغ و ماه و شش پشیز، چنین تأثیری در ذهنم گذاشتند.  همین‌طور رمان اسارت‌های انسان که آن را ده سال بعد از آن ها خواندم. در واقع یکی از تلخ‌ترین درس‌های زندگی‌ام را از موآم و از این کتابش آموحته‌ام. درسی که خود او اسمش را بیهودگی تأسف خوردن می‌گذارم.موآم در واقع فقط پزشک نبود. او دانشمندی هم بود که شناخت عمیقی از زندگی و روح انسانی داشت. در فروردین ۶۸، که به عنوان پزشک‌‌وظیفه دوران سربازی‌ام را در ارتش می‌گذراندم، با خیل عظیمی از پزشکان و کادر درمان ارتش به سنندج اعزام شدم. آنجا منتظر عملیات بزرگی بودیم که قرار بود نیروی زمینی ارتش برای بازپس‌گیری بلندی‌های مرزی مریوان انجام دهد. عملیات شکست خورد، و ما در واقع در‌آن یک ماه هیچ کاری نکردیم. اما فرصتی ایجاد شد که رمان اسارت‌های انسان را خواندم. با آنکه تقریباً ده سال از آشنایی اولم با موآم می‌گذشت، و حالا دیگر زندگی را خیلی بیشتر از ده سال پیش از آن می‌شناختم، اما موآم همچنان ویران‌کننده بود! مخصوصاً گفت‌وگویی در این کتابش بود که مثل یک پیشگویی عمیق علمی ارادهٔ آزاد را رد می‌کرد:«از جانب دیگران چیزی نمی‌توانم بگویم. فقط از جانب خودم می‌گویم. فکرِ ارادهٔ آزاد آن‌چنان در سرم قوی است که نمی‌توانم از دستش خلاص شوم. اما فکر می‌کنم فقط توهم باشد. منتها توهمی که یکی از قوی‌ترین انگیزه‌های کنش‌هایم است. پیش از انجام هر کاری احساس می‌کنم دارم با انتخاب خودم آن را انجام می‌دهم و این باعث می‌شود آن را با جدیت انجام دهم. اما وقتی انجام شد برایم مثل این است که از بینهایت سال پیش تقدیر این بوده که این کار انجام شود.»هیوارد گفت: «چه نتیجه‌ای از این می‌گیری؟»«فقط بیهودگی تأسف خوردن را. برای شیری که به زمین ریخت آه‌وناله سردادن چه فایده می‌کند وقتی همه‌ی نیروهای دنیا دست به دست هم داده بودند تا آن را بر زمین بریزند.»تقریباً بیست سال دیگر گذشت. این بار ناگهان خبر آمد که دانشمندی به نام بنجامین لیبت آزمایشی در مغز انجام داده است که می‌گوید ارادهٔ آزاد توهم است.  وحشتناک بود. هم توهم ارادهٔ آزاد وحشتناک بود، هم درجهٔ اسارت‌های انسان، هم شناختی که موآم از این اسارت‌ها داشت! عباس پژمان@apjmn