فرهیختگی تراریخته ص۱محمد زینالی اناریدر فیلم مشهدی عباد می‌بینیم که حمالی با او طی می‌کند یک عباسی ب

فرهیختگی تراریخته ص۱محمد زینالی اناریدر فیلم مشهدی عباد می‌بینیم که حمالی با او طی می‌کند یک عباسی بگیرد و او را بر کول خود سوار کند. مشهدی عباد سوار کول حمال می‌شود، اما حمال زیر سنگینی او درمی‌یابد که وزن مشهدی بسیار بیشتر از یک عباسی بوده است. بنابراین می‌گوید هزینه این کار دو عباسی می‌شده است. تا اینجا می‌توان وجهی مارکسیستی در قضیه دید؛ یعنی مسئله نسبت میان دستمزد و کاری است که واقعاً انجام شده و حمال برای ارزش نیروی کار خود مطالبه بیشتری می‌کند. از همین‌جاست که حمال دنبال مشهدی عباد راه می‌افتد تا یک عباسی دیگر را از او مطالبه کند.اما نکته جالب اینجاست که حمال تا پایان فیلم، دوشادوش مشهدی عباد در ماجراهای فیلم حضور دارد.در حلقه جمع‌شده بر سر خانم بهروز آذر که در سفر به اردبیل رخ داد، جمع کثیری از کارمندان ساده و غرفه‌داران نمایشگاه صنایع دستی را می‌بینیم که با نام «فرهیخته» در آنجا گرد آمده‌اند. اساساً روزمره‌بودن در اردبیل گاه به نوعی سرآمدی تبدیل می‌شود؛ و هنگامی که امر عادی و روزمره نماد فرهیختگی شود، دانش و ارزش متمایزکننده آن نیز بی‌معنا می‌شود. اگر هر امر معمولی «فرهیخته» نامیده شود، خود مفهوم فرهیختگی زیر سؤال می‌رود.فرهیختگی معنای خود را در همین واژه دارد. هابرماس در بحث از شکل‌گیری حوزه عمومی بورژوایی، بر نقش ساختارهای فکری و ادبی و توانایی مشارکت در گفت‌وگوی عمومی تأکید می‌کند. فرهیختگی در این معنا چیزی نیست که صرفاً با یک عنوان یا حکم اداری به کسی اعطا شود؛ نوعی ظرفیت فرهنگی و ارتباطی است که باید کسب شود. می‌توان آن را در توان نوشتن، سخن گفتن، تولید اندیشه، مشارکت مؤثر در بحث عمومی و اثرگذاری بر جامعه دید. از همین منظر، فرهیختگی می‌تواند در میان خبرگان دانشگاهی، نویسندگان و شاعران بلندآوازه، اندیشمندان و حتی کنشگران سیاسی و اجتماعی‌ای ظهور کند که توان اثرگذاری واقعی بر فضای عمومی دارند.اما جمع شدن گروهی از افرادی که در ادارات به نرخ روز نان می‌خورند، در سالن همایش و به عنوان مستقبلان معاون رئیس‌جمهور، نشان می‌دهد که معنی و مفهوم فرهیختگی را وارونه فهمیده‌ایم.افرادی که هر روز برای دریافت حقوق خود به اداره می‌روند و اگر غیبت کنند ممکن است از همان یک عباسی فردای خود محروم شوند، در همه صحنه‌های اداری مانند حمال مشهدی عباد حضور دارند. کارمندان، اعضای انجمن‌ها و غرفه‌دارانی که بسیاری از آنان جوانان جویای کار و تازه‌کارند، در همه جلسه‌ها دیده می‌شوند. آنان به تدریج به سیاهی‌لشکر اداری تبدیل می‌شوند؛ نیرویی که باید در هر مراسمی حضور داشته باشد، هر سالنی را پر کند و در هر برنامه‌ای چهره‌ای از «همراهی مردم» به نمایش بگذارد.این همان نقطه‌ای است که حمال مشهدی عباد دوباره ظاهر می‌شود.کارمند برای آن یک عباسی حقوق، باید وزن بسیار بیشتری را بر دوش بکشد. باید در جلسه حاضر شود، در مراسم استقبال کند، در همایش شرکت کند، در عکس بایستد و در برنامه‌ای دیگر دوباره حاضر شود. همان‌گونه که حمال پس از توافق اولیه دیگر صرفاً یک بار مشهدی عباد را حمل نمی‌کند و تا پایان ماجرا دوشادوش او حرکت می‌کند، کارمند نیز از یک نیروی اداری به حامل دائمی مناسبات اداری تبدیل می‌شود.از این بدتر، اطلاق عنوان «فرهیخته» به همین افراد است.جمع کثیری از این کارمندان را می‌بینیم که در برنامه‌های اداری روزانه با گرفتن لوح‌های تقدیر مفتکی تجلیل می‌شوند و هر روز چند هندوانه زیر بغلشان گذاشته می‌شود تا خودشان را فرهیخته و سرآمد نیز بدانند. آن‌قدر آدم‌های عادی، جوانان ورزشکار و کارمندان معمولی در مراسم‌های تجلیل، «فرهیخته» و «سرآمد» نامیده شده‌اند که می‌توان به‌تدریج کل اعضای جامعه را فرهیخته دانست.اما اگر همه فرهیخته باشند، دیگر فرهیختگی چه معنایی دارد؟عنوانی که قرار بود حاصل دانش، اثرگذاری، خلاقیت، اندیشه و مشارکت در فضای عمومی باشد، تبدیل می‌شود به یک صفت تشریفاتی که در مراسم‌های اداری توزیع می‌شود. در این وضعیت، فرهیختگی نه کسب می‌شود و نه اثری اجتماعی تولید می‌کند؛ بلکه اعطا می‌شود.اینجاست که دولت ناخواسته ارزش خود و کارمندانش را پایین می‌آورد. کارمندی که می‌توانست نماینده بخشی از جامعه، متخصص یک حوزه یا حامل دانش و تجربه باشد، به سیاهی‌لشکر اداری تبدیل می‌شود. دولتی که به جای مشارکت واقعی، حضور سازمان‌یافته تولید می‌کند، به جای سرمایه اجتماعی، تصویر سرمایه اجتماعی می‌سازد.چنین دولتی بعد هم ناراحت است که چرا سرمایه اجتماعی‌اش پایین آمده است.@ardabilnote