عتاب و مودّت#شعرواندیشه (بصیرتی ارتباطی در دقیقه‌ای ادبی)یک بیت قدیمی عربی (منسوب به علی بن جَهم، شا

عتاب و مودّت#شعرواندیشه (بصیرتی ارتباطی در دقیقه‌ای ادبی)یک بیت قدیمی عربی (منسوب به علی بن جَهم، شاعر قرن سوم هجری):إذا ذَهَبَ العِتابُ فَلَیسَ وُدٌّو یَبْقَی الوُدُّ ما بَقِیَ العِتابُ[یادآوری: تفطن به این بیت را مرهون نکته‌یابی‌های ادبی-معنوی دوست فاضل، نویسندۀ "عقل آبی" صدیق قطبی عزیز هستم]برگردان آزادِ من:عتاب چون برود مهر و دوستی برودو مهر باشد اگر آن عتاب هم باشد شاعران بزرگ پارسی‌گوی از این بیت بهره‌ برده‌اند.بهرۀ مولوی از این بیت اخذ مستقیم یک مصراع است. در غزلی از مولوی می‌خوانیم:که یَبْقَی الْحُبُّ مَا بَقِیَ الْعِتَابُکه هر نقصی کشانندۀ مزیدی‌ستبا وجود اقتباس مستقیم، به نظر می‌آید این استفادۀ مولوی بیش از حد صریح است و فاقد یک ظرافت عاشقانه. این گونه «نقص» خواندنِ «عتاب»، و قاعدۀ کلی ساختن از نسبتِ نقص و زیادت، چندان برخوردار از دقایق عاطفی و منطقی نیست. اما حافظ مضمون‌پردازی خلاقانۀ بدیع‌تری از آن بیت کرده:۱- عتاب یار پریچهره عاشقانه بکش که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند ***۲-بشد که یاد خوشش باد روزگار وصالخود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجادرنگی در بهره‌های حافظی از بیت:در بیت یکم از حافظ، عتابِ یار، نه "نقص"، به تعبیر مولوی، بلکه غیرمستقیم مصداق "جفا" دانسته شده است. اگر «نقص و زیادت» وصفی وجودی‌‌اند، و کم‌بهره از وجه اخلاقی-اختیاری-مسئولیت‌آور انسانی، اما «جفا و تلافی» بیشتر در قلمرو اخلاق‌اند و کنشی در فضای جبران را ظریفانه به معشوق یادآور می‌شوند. عتاب یار اگر عاشقانه پذیرفته (کشیده) شود، امید است تلافی دلپذیر داشته باشد. البته تصریحِ پریچهر بودن یار هم که بر جنبۀ زیبایی جسمانی یار تأکید دارد، در بیت عربی نیست.در بیت دوم از حافظ، نه فقط سخنی از نقص و نقصان در کار نیست، بلکه حتی پای تعبیر «جفا» هم در میان نیست. گزارش غیرمستقیم این است که از مقتضیِات «وصال» توأمان بودن کرشمه و عتاب است. در وفاداری به مضمون آن بیت عربی، حافظ بازمی‌گشاید که اگر عاشق نخواهد عتاب را تاب بیاورد، باید آمادۀ محرومیت از وصال باشد. اگر وصال ظرف کرشمه‌های دلپذیر است، گاه بستر عتاب هم هست ناگزیر.اما نکته و بصیرت ضرورالتفات به آمیختگی «عتاب و کرشمه» تجویزی به طرفین رابطۀ عاشقانه (مشخصاً معشوق) نمی‌دهد برای «عتاب کردن»، بلکه توصیه به طرفین رابطه (مشخصاً عاشق) است برای تحمل عتاب.به زبان ساده:قرار نیست توسل به آن بیت عربی و این ابیات حافظی مجوزی شود برای عاشق و معشوق، به‌ویژه معشوق، که جفا روا بدارد و از عاشق تحمل (تحمل فوق طاقت) طلب کند؛ بلکه توصیه به عاشق و معشوق، به‌ویژه عاشق است که مقتضیِ وصال همواره کرشمۀ دلپذیر نیست، گاه هم جلوه‌هایی از عتاب در راه خواهد بود و شکیبایی در برابر عتاب شرط بهره‌مندی از کرشمه‌های تلافی‌کنندۀ بعدی است.رمز بقای وصال عاشقانه: عتابی خواه ناخواه پیش آمدنی است. رواداشتِ عتاب به عمد نه، اما پذیرش و حسن تحمل در برابر عتابی ناگزیر که از جانب یار پریچهره از راه می‌رسد، آری.ا. منصوری . ۳ دی ۱۴۰۴@ardeshirmansouri