تئاتر و هوش مصنوعیمقاله پیش‌رو، نوشته‌ی «لوسیندا اورت» است که در شماره ۲۰۸ خبرنامه «The Guide» نشریه گاردین منتشر شده و اکنون با هدف بررسی چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی هنرهای نمایشی در مواجهه با فناوری‌های نوین،تنظیم شده است. در دنیایی که هوش مصنوعی به‌سرعت در بسیاری از حوزه‌ها پای می‌گیرد و حتی هنر را هم به چالش می‌کشد، تئاتر زنده با تکیه بر ارتباط انسانی و تجربه مشترک، همچنان جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چرا که بیش از هر زمان دیگری هنرمندان و مخاطبانش را به دنیای واقعیِ احساس و اندیشه دعوت می‌کند.برای برخی، ورود هوش مصنوعی هیجان‌انگیز یا حداقل کارآمد بوده؛ چه کسی دلش نمی‌خواهد کارهای تکراری را واگذار کند یا یک ویرایشگر حرفه‌ای رایگان داشته باشد؟ اما برای دیگران، این تحول، تلخ و گیج‌کننده است. آنان دیده‌اند که هوش مصنوعی مشاغل را جایگزین می‌کند، بر ارتباط انسانی پیشی می‌گیرد و حتی مرز بین واقعیت و غیرواقعیت را محو می‌کند؛ از مقالات تولیدشده توسط AI تا «دیپ‌فیک»های سیاستمدارانی که خودسرانه عمل می‌کنند، تشخیص واقعیت روز به روز دشوارتر می‌شود.این موضوع به‌ویژه در حوزه هنر آزاردهنده است؛ جایی که ما اجازه می‌دهیم احساسات‌مان آزادانه بروز پیدا کنند. حس ناخوشایندی است که بفهمید آهنگی که باعث شده احساس کنید درک شده‌اید، در واقع توسط انسانی با تجربه‌ای مشابه شما نوشته نشده است. و اینکه صدایی که شما را به گریه انداخت، در حقیقت صدای واقعی اندوه نبوده است.اما تئاتر، با نشستن کنار دیگر انسان‌ها و تماشای انسان‌هایی که با معنای انسان بودن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، هنوز جنس واقعیت را دارد. بله، همه‌چیز نوعی وانمودسازی است، اما تصنعش آشکار است و بسیاری چیزهای دیگر واقعی و عمیق. همین واقعیت، امتیاز تئاتر است.در تئاتر، ارتباط انسانی واقعی از دل تجربه مشترک شکل می‌گیرد؛ هیچ خبری از همراهان هوش مصنوعی یا دیدگاه‌هایی که از ترکیب هزاران نظر اینترنتی ساخته شده باشد نیست. خطاهای روی صحنه، پرده کمال ساختگی شبکه‌های اجتماعی را کنار می‌زند و هر اجرا متفاوت است. احساسات واقعی، هم بر صحنه و هم در میان تماشاچیان، جاری است.اهمیت این احساسات واقعی کم‌نظیر است. ارسطو در «بوطیقا» می‌گوید که تجربه احساسات منفی هنگام تماشای تراژدی به تخلیه (کاتارسیس) و حتی توانمندسازی برای مواجهه با دنیای واقعی کمک می‌کند. وقتی کنار آمدن با حس‌های دشوار به اسکرول کردن در گوشی و حتی زنده‌کردن عزیزان از دست رفته توسط AI محدود می‌شود، شاید آنچه واقعاً نیاز داریم یک گریه در تاریکیِ تئاتر زنده باشد؛ جایی که حواس‌پرتی دیجیتال ممکن نیست.تئاتر نه فقط دعوت به احساس کردن، بلکه مخالف فرایند ذهنی AI است؛ در حالی که هوش مصنوعی بار سنگین فکر کردن را از دوش ما برمی‌دارد و همه چیز را می‌داند تا ما چیز زیادی حفظ نکنیم، تئاتر آینه‌ای روبه‌روی چالش‌های جامعه می‌گذارد و ما را به اندیشیدن و واکنش دعوت می‌کند.اما این آرامش مخالفان هوش مصنوعی در تئاتر به معنی بی‌توجهی اهالی تئاتر به فناوری نیست. پروژه‌های پژوهشی در زمینه AI در دانشگاه استنفورد و کمپانی رویال شکسپیر در حال انجام است؛ تئاتر ملی جوانان اجراهایی بر اساس دستورات صحنه‌ای Microsoft Copilot برگزار کرده و جشنواره سالانه RBO/Shift در باله و اپرای سلطنتی به پیوند اپرا و فناوری می‌پردازد.هوش مصنوعی می‌تواند نورپردازی و صدا را خودکار کند، طراحی صحنه بسازد، زیرنویس و توصیف صوتی ایجاد کند و حتی نمایشنامه بنویسد. در تئاتر Young Vic لندن، GPT-3 طی سه اجرا یک نمایشنامه را نوشت. مرکز چک لندن و تئاتر شوواندا پراگ هم نمایش وقتی یک ربات نمایشنامه می‌نویسد را تولید کردند؛ داستانی عمدتاً خودزندگی‌نامه‌ای و عجیب.اما این آثار، خود فناوری را مورد پرسش قرار داده‌اند. شاید تئاتر نه فقط پناهگاهی برای خطرهای هوش مصنوعی، بلکه بهترین بستر برای مواجهه و بررسی در زمان واقعی باشد. در بدنه تئاتر، نگرانی‌هایی درباره تهدیدهای احتمالی وجود دارد؛ در مارس، اتحادیه Equity و انجمن تئاتر لندن بیانیه مشترکی برای حمایت از کارکنان منتشر کردند. با این وجود، توانایی AI در کاهش هزینه‌ها و ساده‌سازی فرایندها شاید کمک کند تا تئاترهای گرفتار فشار مالی دوام بیاورند. بسیاری از اهالی تئاتر معتقدند نقش هوش مصنوعی فراتر از یک همکار خلاق نخواهد شد.و واقعاً چطور می‌تواند؟ تا زمانی که به تسلط کامل ربات‌ها نرسیده‌ایم، هیچ هوش مصنوعی نمی‌تواند نمایشی را، حتی اگر خودش آن را نوشته، طراحی کرده و موسیقی آن را ساخته باشد، بدون حضور همان عنصر حیاتی اجرا کند: انسان‌ها.شاید تئاتر یکی از معدود هنرهایی باشد که می‌تواند از ظرفیت‌های هوش مصنوعی بهره ببرد، بی‌آنکه واقعاً از سوی آن تهدید شود. امیدواریم که چنین باشد.منبع: ایران تئاتر@auttheatre | Instagram | بله