مهندسی افکار عمومی؛ میراث K.G.Bدر دوران اتحاد جماهیر شوروی، یکی از مهم‌ترین وظایف سازمان امنیت (KGB) کنترل افکار عمومی و خاموش‌کردن هر صدای مخالف بود. در عصر استالین، این مأموریت با مشت آهنین، تبعید به گولاگ و حذف فیزیکی مخالفان اجرا می‌شد. اما پس از مرگ استالین و با ریاست یوری آندروپف بر کا.گ.ب، شیوه‌های نرم‌تر و درعین‌حال مؤثرتری برای مهار مخالفان در پیش گرفته شد؛ شیوه‌هایی که بعدها با عنوان «اقدامات فعال» (Active Measures) شناخته شدند. انتشار اخبار جعلی از زبان افراد معتبر، درج مقاله در روزنامه‌های شناخته‌شدهٔ غربی، و بهره‌گیری از روزنامه‌نگاران و چهره‌های مورد اعتماد برای تخریب مخالفان و ارائهٔ تصویری مطلوب از شوروی، از جمله این روش‌ها بود.یکی از مرموزترین چهره‌های این پروژه، ویکتور لویی بود؛ روزنامه‌نگاری که مدتی را در اردوگاه‌های گولاگ گذراند، اما پس از آزادی به بریتانیا رفت و برای نشریاتی چون ساندی‌تایمز و واشنگتن‌پست دربارهٔ شوروی قلم زد. سابقهٔ زندان و جایگاهش در رسانه‌های غربی، برای او اعتباری ویژه ساخته بود؛ اعتباری که بعدها آشکار شد بخش مهمی از آن در خدمت عملیات اطلاعاتی مسکو قرار داشت. لویی در تمام دوران فعالیتش، سوژه‌ها و خطوط کلی نوشته‌های خود را از کا.گ.ب دریافت می‌کرد.روزی الکساندر سولژنیتسین، نویسنده و منتقد سرشناس حکومت شوروی، هدف او قرار می‌گرفت. لویی در انتقال رمان بخش سرطان به غرب نقشی اساسی داشت، اما این اقدام به‌گونه‌ای طراحی شده بود که بعدها همان اثر در داخل شوروی به ابزاری برای متهم‌کردن سولژنیتسین به همکاری با غرب تبدیل شود. روزی دیگر، آندری ساخاروف را هدف قرار داد و با انتشار عکس‌هایی که به‌وسیلهٔ دوربین‌های مخفی از زندگی خصوصی او و همسرش در تبعیدگاه گورکی تهیه شده بود، کوشید چهرهٔ او را مخدوش کند. در سال ۱۹۷۷ نیز، پس از انفجار متروی مسکو که هفت کشته و ده‌ها زخمی بر جای گذاشت، لویی در مقاله‌ای این حمله را به مخالفان حکومت نسبت داد؛ روایتی که بخشی از رسانه‌های غربی نیز آن را بازتاب دادند، در حالی که ساخاروف آن را نمونه‌ای از عملیات اطلاعات نادرست کا.گ.ب دانست.طنز ماجرا آن بود که همین روزنامه‌نگارِ مدعی استقلال، در ویلایی مجلل در پردلکینو با استخر، زمین تنیس و سونای اختصاصی زندگی می‌کرد و در پاسخ به پرسش دربارهٔ این زندگی اشرافی می‌گفت: «من از بقیهٔ روس‌ها بیشتر کار می‌کنم؛ برای همین این‌همه دارایی دارم.» همین تناقض، او را در نگاه بسیاری از پژوهشگران به یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل عملیات اطلاعات نادرست کا.گ.ب بدل کرده است.سازمان امنیت شوروی از ظرفیت ویکتور لویی نهایت بهره را برد و توانست بر بخشی از افکار عمومی جهان آزاد اثر بگذارد. این الگو بعدها در بسیاری از حکومت‌های اقتدارگرا نیز به کار گرفته شد؛ حکومت‌هایی که دریافتند برای اثرگذاری بر افکار عمومی، گاه رسانه‌های آزاد بسیار کارآمدتر از رسانه‌های رسمی خودشان هستند.چند سال پیش نیز علی فلاحیان، وزیر اسبق اطلاعات، در گفت‌وگویی با حسین دهباشی مدعی شد که شماری از روزنامه‌نگاران و خبرنگاران با دستگاه اطلاعاتی همکاری دارند. فارغ از درستی یا نادرستی این ادعا، تجربهٔ تاریخی نشان می‌دهد که نفوذ در رسانه‌ها و بهره‌گیری از افراد صاحب‌اعتبار برای جهت‌دهی به افکار عمومی، یکی از شناخته‌شده‌ترین ابزارهای جنگ اطلاعاتی است؛ ابزاری که به یک کشور یا یک نظام سیاسی خاص محدود نمی‌شود. در سال‌های اخیر، امارات متحده عربی با سرمایه‌گذاری‌های گسترده در رسانه‌ها، اندیشکده‌ها و شرکت‌های روابط عمومی بین‌المللی کوشیده است روایت مطلوب خود را در افکار عمومی جهان تقویت کند. عربستان سعودی نیز با توسعهٔ رسانه‌های فرامرزی و سرمایه‌گذاری‌های کلان در صنعت رسانه، همین مسیر را دنبال کرده است. اسرائیل نیز از دیرباز دیپلماسی عمومی، رسانه‌های بین‌المللی و فعالیت‌های گستردهٔ اطلاع‌رسانی را بخشی از راهبرد امنیتی و سیاسی خود قرار داده است. به بیان دیگر، جنگ روایت‌ها امروز به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت دولت‌ها تبدیل شده است.به تعبیر لئو اشتراوس، گاه حقیقت را باید «میان سطور» جست؛ زیرا همیشه روشن نیست که با یک گزارش مستقل روبه‌رو هستیم یا با روایتی که در خدمت یک پروژهٔ تبلیغاتی یا اطلاعاتی قرار گرفته است.#بهروز_حسینی@ayarenaghd