اما پس از قریب نیم قرن و با چرخشی در گفتار روشنفکران، شیخ از شخصیتی منفور تبدیل به اسطوره‌ای برای بخ

اما پس از قریب نیم قرن و با چرخشی در گفتار روشنفکران، شیخ از شخصیتی منفور تبدیل به اسطوره‌ای برای بخشی از روشنفکران شد. جلال آل احمد درباره وی نوشت: "از روز اعدام مرجع شهید شیخ فضل الله نوری بود که نقش غرب زدگی را همچون داغی بر پیشانی ما زدند من نعش آن بزرگوار را بر سر دار همچون پرچمی می دانم که به علامت استیلای غرب زدگی پس از دویست سال کشمکش بر بام سرای این مملکت، افراشته شد." پس از انقلاب هم که شیخ جایگاه رفیعی پیدا کرد و اندیشه‌هایش را گرامی داشتند و اسمش را معزز. شیخ مخالف تام و تمام مشروطیت بود. با مدارس سبک جدید عناد می‌ورزید و آن را مصداق کفر می‌دانست. برابری را مخالف اسلام می‌دانست و درباره آزادی معتقد بود: "اگر از من می‌شنوید، لفظ آزادی را بردارید که عاقبت این حرف ما را مفتضح خواهد کرد!"حاجی فضل الله معامله‌گر خوبی هم بود. یحیی دولت آبادی میگوید شیخ قبرستان مسلمین را که زمین وقفی بود به روس‌ها به مبلغ کلان ۷۰۰ تومان فروخت. زمانی که منافعش اقتضا میکرد همگام با مشروطه‌خواهان شد و در استبداد صغیر حکم به تکفیر و قتل آنها داد. اگرچه مشهور است که فرزند شیخ از مشروطه خواهان بود و در اعدام وی سهمی داشته ولی نوادگان وی گام در راه شیخ نهادند و تیشه به ریشه ایران زدند، البته هر کدام به سبک و سیاقی. سیدحسین نصر تبدیل به تئوریسین سنت گرایان شد و مخالف قسم خورده مدرنیته، و نورالدین کیانوری دبیر‌کل حزب توده شد و نوکر شوروی. اما میراث شیخ، نفی مشروطیت وحکومت قانون، هنوز بر گرده ملت ایران سنگینی می‌کند و امروز مُکلاهایی سه تیغه گام در راه شیخ نهاده‌اند و به نفی مشروطیت می‌پردازند!یاد و نام و میراث شیخ فضل الله فراموش.#بهروز_حسینی@ayarenaghd