معیار فضیلت اولیای الهی: بندگی یا اقتدار ماورایی؟ ✍ مهدی مسائلی یکی از دقیق‌ترین معیارهایی که قرآن و سنّت برای شناخت جایگاه واقعی پیامبران و اولیای الهی به دست می‌دهند، «بندگی» آنهاست، نه برخورداری از قدرت‌های خارق‌العاده یا اوصاف نزدیک به الوهیت. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی معروف هشدار می‌دهد: «لَا تَرْفَعُونِي فَوْقَ حَقِّي فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ تَعَالَى اتَّخَذَنِي عَبْداً قَبْلَ أَنْ يَتَّخِذَنِي نَبِيّاً؛ مرا از حقّ خودم بالاتر نبرید؛ خداوند متعال پیش از آن‌که مرا به پیامبری برگزیند، بنده خویش قرار داد.» این ترتیب پرمعنا -تقدّم بندگی بر رسالت- در تشهد نماز نیز بازتاب یافته است، آنجا که می‌گوییم: «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ.» این الگو تنها به پیامبر اسلام(ص) اختصاص ندارد. حضرت عیسی(ع) نیز در گهواره، در نخستین سخن معجزه‌آسای خویش، هویت خود را نه با اشاره به توانایی‌های خارق‌العاده، بلکه با تأکید بر بندگی معرفی می‌کند: «إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا؛ همانا من بندۀ خدا هستم،[او] مرا كتاب عطا فرموده و پيامبر قرار داده است.» (مریم:30). خداوند نیز در قرآن، هنگام مدح پیامبرانی چون ایوب و سلیمان(ع)، آنان را با تعبیر «نِعْمَ الْعَبْدُ، إِنَّهُ أَوَّابٌ؛ چه بنده نيكويى بود و روى به خدا داشت.» می‌ستاید (ص:24 و 30)؛ یعنی برترین وصفی که در مقام مدح به کار می‌رود، همانا «بندگی» و «بازگشت پیوسته به خداوند» است، نه چیز دیگر. با این حال، در فرهنگ دینی رایج، غالباً گرایشی وارونه دیده می‌شود: به‌جای تکیه بر بندگی اولیای الهی، کوشش می‌شود با نسبت‌دادن اوصاف الهی یا قدرت‌های ماورای بشری، برای آنان فضیلت تراشیده شود. این در حالی است که کرامت و معجزه، کارکردی کاملاً متفاوت دارند: آنها ابزاری برای اثبات صدق نبوت و روشن‌شدن حقانیت دعوت الهی‌اند، نه شاخصی برای سنجش منزلت و عظمت معنوی انبیا. از منظر عقلی نیز، کار خارق‌العاده‌ از بنده‌ای که هیچ چیز از خود ندارد و تمام توان او عاریتی از خداوند است، نمی‌تواند دلیلی بر بزرگی شخصی او باشد؛ درست همان‌گونه که ثروت مادی، به خودی خود، ارزش ذاتی به صاحبش نمی‌بخشد. آنچه اولیای الهی را بالا می‌برد و به آنان عظمت می‌بخشد، نه قدرت‌نمایی، بلکه کوچکی و فروتنی آنان در پیشگاه خداوند است. غلوّ در اوصاف ماورایی، نه‌تنها تعظیمی واقعی به همراه ندارد، بلکه می‌تواند مسیر شناخت درست از جایگاه معنوی آنان را نیز منحرف کند. این حقیقت را حکایتی از شیخ ابوسعید ابوالخیر در کتاب اسرارالتوحید به‌زیبایی کرده است: شیخ را گفتند که: «فلان کس بر روی آب راه می‌رود.» [شیخ ابوسعید] گفت: «سهل است؛ چَغزی [قورباغه] و صَعوه‌ای [پرنده‌ای کوچک] نیز بر روی آب راه می‌روند.» گفتند: «فلان کس در هوا می‌پرد.» گفت: «زَغن [پرنده‌ای شکاری] و مگس نیز در هوا می‌پرند.» گفتند: «فلان کس در یک لحظه از شهری به شهر دیگر می‌رود.» گفت: «شیطان نیز در یک نفس از مشرق به مغرب می‌رود. این‌چنین چیزها را چندان قیمتی نیست. مرد آن بود که در میان خلق بنشیند و برخیزد و بخورد و بخسبد و بخرد و بفروشد، و در بازار در میان خلق ستد و داد کند، و زن خواهد و با خلق درآمیزد، و یک لحظه از یاد خدای غافل نباشد.» شیخ ابوسعید در این پاسخ کوبنده، معیار حقیقی ولایت را نه در گسستن از جهان مادی و نمایش قدرت‌های خارق‌العاده، بلکه در حضور کامل در متن زندگی روزمره -با تمام دشواری‌ها و درگیری‌های آن- همراه با یاد مستمر خداوند می‌داند. این همان بندگی راستین است: نه گریز از خلق، بلکه زیستن در میان خلق بدون غفلت از خالق. حاصل سخن این‌که آنچه از درایت و روایت به دست می‌آید، دعوتی است به بازنگری در معیارهای رایج تجلیل از اولیای الهی. اگر بزرگداشت آنان با افزودن اوصاف ماورایی و نسبت‌های اغراق‌آمیز همراه شود، نه‌تنها به تکریم واقعی آنان نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند حقیقتِ دعوت ایشان -که چیزی جز فراخوان به بندگی خالص خداوند نیست- را نیز کم‌رنگ کند. تکریم راستین اولیای الهی، در بازشناساندن الگوی بندگی آنهاست، نه در برساختن هاله‌ای از قدرت و اقتدار که آنان را از دسترس انسان‌های عادی دور می‌سازد.........@azadpajooh