درباره نَسَبِ امام صادق به ابی‌بکر ✍مهدی مسائلی در منابع اهل‌سنت از امام صادق(ع) نقل شده است: « وَل

درباره نَسَبِ امام صادق به ابی‌بکر ✍مهدی مسائلی در منابع اهل‌سنت از امام صادق(ع)  نقل شده است: « وَلَدَنِي أَبُو بَكْرٍ مَرَّتَيْن؛ ابوبکر دو بار مرا زاده است» در مجادله‌های مذهبی معمولا علمای اهل‌سنت با استناد به این فراز، مدح ابوبکر را برداشت کرده و توهین و حتی انتقاد به ابوبکر توسط شیعه را مخالف سیره امام صادق(ع) می‌دانند. در برابر این برداشت، علمای شیعه واکنش‌های متفاوتی داشته‌اند: برخی اصل صدور روایت را نپذیرفته‌اند چرا که این روایت نه در طُرق شیعی نقل شده و نه سند معتبری در منابع اهل‌سنت دارد؛ و برخی دیگر، در صورت پذیرش صدور، با تفسیر مدح‌آمیز و قداست‌بخش از آن مخالفت کرده‌اند؛ بر همین اساس گفته‌اند چنین تعبیری - بر فرض صدور - یا از باب تقیه بوده، یا صرفاً بیانگر یک واقعیت نَسَبی بدون بار ارزشی است، یا هدف امام رفع اتهام دشنام‌گویی به ابوبکر از خود بوده است. (شوشتری، احقاق‌الحق، ج۱، ص۶۸)اما پیش از داوری درباره معنای این روایت، باید میان سه مسئله تفکیک کرد: ۱. اعتبار روایت؛ ۲. معنای آن؛ ۳. اصل نسب امام صادق(ع) به ابوبکر.علمای شیعه در نقد این روایت، در نَسَبِ امام صادق به ابی‌بکر اشکال نکرده‌اند. زیرا بسیاری از علمای شیعه تصریح کرده‌اند که «ام‌فروه» مادر امام صادق(ع) پدرش «قاسم بن محمد بن ابی بکر» و مادرش نیز «اسماء بنت عبدالرحمن بن ابی‌بکر» بود.(کافی، ج1، ص472 و دلائل، ص248) از این جهت نَسَب مادر امام از طریق مادری و پدری به ابی‌بکر می‌رسد. تقریبا تمامی قدمای شیعه که نویسندگان کتب اربعه حدیثی شیعه – شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی - در میان آنها هستند، حداقل به این نکته پرداخته‌اند که مادر امام «ام‌فروه» دختر «قاسم بن محمد بن ابی‌بکر» بود. (تهذیب، ج6، ص78 و عیون، ج1، ص41)  افزون بر این، در روایتی از کتاب کافی، و روایت دیگری از عیون و کمال‌الدین این نسب برای امام بیان شده است. شیخ مفید در ارشاد و طبرسی در اعلام‌الوری و دیگران نیز این نسب را برای امام ثبت کرده‌اند و حتی در کتاب‌های نصیریه مثل الهدایة‌الکبری نیز این نَسَب برای امام بیان شده است. (الهدایة الکبری، ص247) نقد یک انکار متأخربا وجود این اجماع تاریخی، برخی نویسندگان شیعی که تاریخ‌نگاری‌شان بیشتر متأثر از فضای جدلی مذهبی است، در انکار این نَسَب کوشیده‌اند. نجاح طائی، نویسنده عراقی، و مرحوم سید جعفر مرتضی، پژوهشگر برجسته لبنانی، در آثار خود سخنان صریح قدمای شیعه و روایات را کنار گذاشته و به سراغ نویسنده‌ای متأخر از اهل‌سنت، احمد بن یوسف قرمانی (۹۳۹-۱۰۱۹ق) رفته‌اند که پدر ام‌فروه را «قاسم بن محمد بن ابی‌سمرة» معرفی کرده است.انصاف علمی حکم می‌کند که این ادعا را برخاسته از خطا یا تصحیف بدانیم، نه واقعیتی مستقل؛ به‌ویژه که در تمام تاریخ، هیچ شرح‌حال یا توصیفی از شخصیتی به نام «قاسم بن محمد بن ابی‌سمرة» یافت نمی‌شود. ترجیح دادن سخن یک نویسنده متأخر و منفرد بر تصریحات یکپارچه قدمای شیعه، روشی غیرعلمی است.استناد عجیب‌تر نکته شگفت‌آورتر این‌که این دو نویسنده به عبارتی در کشف‌الغمه، نقل از عالم اهل‌سنت حافظ عبدالعزیز جَنابِذی، استناد کرده‌اند که در ظاهر ام‌فروه را جدّه‌ی مادری امام محمدباقر(ع) معرفی می‌کند (کشف‌الغمه، ج۲، ص۱۲۰). اما مصحح این کتاب در پاورقی توضیح داده که این عبارت دچار افتادگی متن شده و صورت صحیح آن این است: «ام‌فروه، مادر جعفر بن محمد (امام صادق) و عبدالله بن محمد است.» شیخ مفید در ارشاد و طبرسی در اعلام‌الوری همین عبارت صحیح را نقل کرده‌اند.مهم‌تر آن‌که در جای دیگری از کتاب کشف‌الغمه، نقلی از همین جَنابذی آمده که با معرفی ام‌فروه به عنوان مادر امام صادق(ع) و بیان نَسب مادری و پدری ام‌فروه به ابوبکر، روایت «لَقَدْ وَلَدَنِي أَبُو بَكْرٍ مَرَّتَيْن» را شاهدی بر این نسب می‌داند. (کشف‌الغمه، ج۲، ص۱۶۱) این نقل هرگونه تردید در وقوع افتادگی و تصحیف در عبارت پیشین جَنابذی را برطرف می‌سازد.در مجموع، از منظر اعتقادی شیعه، جای هیچ تردیدی نیست که امام صادق(ع) جانشینی پیامبر(ص) را مختص به امام علی(ع) می‌دانست. بر این اساس، تعابیری از قبیل «ولدني أبو بكر مرتين» یا از امام صادر نشده، یا اگر صادر شده، هدفی غیر از مدح ابوبکر داشته است؛ از جمله نفی اتهام توهین به وی.اما نکته بنیادین آن است که تشکیک در چنین تعابیر با انکار حقایق تاریخی متفاوت است. انکار نَسَب مسلّم و متواتر ام‌فروه به ابوبکر، نه راهکار علمی برای پاسخ به شبهات جدلی است، بلکه رویکردی است که تنها تعصب و جهالت را تقویت می‌کند و در نهایت به وهن منطق مذهبی شیعه می‌انجامد........@azadpajooh