از «تعظیم اهل‌بیت» تا «تأسیس مناسبت دینی»✍مهدی مسائلی آقای سید صادق شیرازی در سخنانی که هر سال در ر

از «تعظیم اهل‌بیت» تا «تأسیس مناسبت دینی»✍مهدی مسائلی آقای سید صادق شیرازی در سخنانی که هر سال در روزهای پایانی صفر تکرار می‌شود، «ایام محسنیه» را از «شعائر مقدسه» و «شعائر الله» می‌شمارد و چنین استدلال می‌کند: ملاکِ شعیره‌بودن، تعظیم اهل‌بیت(ع) و ارتباط با ایشان است و «لازم نیست سابقاً بوده باشد»؛ چنان‌که گنبد و ضریح امامان در زمان معصومان نبوده‌اند، ولی بی‌گمان از شعائرند. سپس نتیجه می‌گیرد که ایراد به تازگیِ مناسبت دهه محسنیه، سخنِ «آدم بی‌سواد» است. هیچ‌یک از منتقدانِ «دهه محسنیه» با اقامه عزا بر مصائب اهل‌بیت(ع) مخالف نیستند؛ نزاع بر سرِ دو چیز دیگر است: اثباتِ رخدادی معیّن در تاریخی معیّن، و تأسیسِ مناسبتی رسمی و ده‌روزه با لوازم ایجابی و سلبی‌اش. یک: خلط میان نوبودنِ قالب و نوبودنِ مناسبت مثال‌های ایشان هیچ‌یک مناسبتِ تازه‌ای نیافریده‌اند؛ همه قالب‌های نوِ محتوایی مأثورند. تعظیم قبر امام حسین(ع) منشأ صدوری دارد: انبوهی از روایاتِ زیارت؛ گنبد و ضریح، مصداقِ عرفیِ همان عنوان‌اند. اقامه عزا و ندبه نیز عنوانی مأثور است و سینه‌زنی و موکب، مصداق‌های عرفیِ آن هستند. ضابطه پس روشن است: شعیره، مصداقِ عرفیِ یک عنوانِ کلیِ ثابت در شرع است. به همین دلیل اگر کسی در نقطه‌ای دیگر بنایی بسازد و آن را حرم بنامد، هرچند شکلش همان باشد، شعیره نیست؛ چون موضوعِ آن عنوان (قبر مطهر) آن‌جا محقق نیست. همچنین رفتاری مانند قمه‌زنی، از آن‌رو که در عرف «مصداق عزاداری» شناخته نمی‌شود، بیرون از دایره شعائر است. «محسنیه» اما از سنخِ قالبِ نو نیست؛ از سنخِ موضوعِ نو است: واقعه‌ای با تاریخ‌گذاریِ مشخص و مناسبتی تقویمی با آدابِ خاص. قیاسِ آن با گنبد و ضریح ناروا است؛ آن‌جا اصل ثابت بود و شکل نو، این‌جا خودِ اصل محلّ تردید است. دو: کاستیِ تاریخی و فقدانِ مستندِ نقلی هیچ روایتی این مصیبت را در روزهایی معیّن از صفر و ربیع‌الاول جای نمی‌دهد. تعیینِ «دهه» و انتخابِ بازه ۲۸ صفر تا ۸ ربیع، ساخته محاسباتی متأخر است، نه مستفاد از نص. همین کافی است تا استدلال از پایه فرو بریزد: مناسبتی که تاریخش مستند نیست، افزون بر این، سکوتِ سنگینِ تقویم‌های کهن: کتاب‌های مناسبت‌شناسیِ شیعه روزبه‌روز حتی مناسبت‌های کم‌اهمیت را ثبت کرده‌اند؛ اما از محسنیه نشانی نیست. سه: وجه سلبیِ نادیده‌مانده هر مناسبتِ رسمی دو وجه دارد: ایجابی (دعوت به عزا) و سلبی (نامناسب‌شمردنِ شادی و جشن در آن بازه). آقای شیرازی همواره از وجه اول دفاع می‌کند و از دومی سخن نمی‌گوید، حال آن‌که بارِ اصلیِ اشکال بر دوش همین است. این وجه سلبی سه بُعد دارد: نخست، محدودیت بدون مستند. میانِ «پیشنهادِ عملی مطلوب» و «ایجادِ قیدی تازه بر زندگیِ مؤمنان» تفاوت اساسی است. وقتی ده‌روزه به عنوان عزاداری محسنیه اعلام می‌شود، ترکِ شادی در آن خواه‌ناخواه رنگِ رجحان شرعی می‌گیرد و مؤمن خود را در برابرش ملزم می‌بیند. دوم، بارِ تحمیلی بر جامعه: با احتساب محرم و صفر و پیوستِ آن به ربیع، بازه عزای عمومی به هفتاد روز پیوسته می‌رسد. حزنِ کشیده و بی‌پایان، اثرِ عاطفیِ خود را از دست می‌دهد و اوجِ معنویِ عزاداری محرم و عاشورا را کم‌فروغ می‌کند. سوم، کارکردِ ضدتبلیغیشعیره به‌حکمِ تعریف «نشانه»ای است که پیامی منتقل می‌کند. اگر رفتاری در نگاهِ ناظرِ بیرونی نه تعظیمِ اهل‌بیت(ع)، بلکه نشانه بی‌ضابطگی و مناسبت‌سازیِ خودسرانه تلقی شود، غرضِ شعیره نقض شده است. سخن این‌جا از وهنِ مذهب است، نه سلیقه. چهار: لازمه منطقیِ استدلال ضابطه پیشنهادیِ ایشان فاقدِ هر قیدِ بازدارنده است. لازمه پذیرشش این است که هر گروه بتواند مناسبتی تازه بسازد، آن را «از شعائر الله» بنامد و هر منتقدی را «مخالفِ شعائر» و «بی‌سواد» بخواند. نتیجه، بی‌معنا شدنِ خودِ مفهومِ شعیره است؛ مفهومی که برای صیانتِ دین آمده بود، به ابزارِ مصونیت‌بخشی به سلیقه گروهی بدل می‌شود. هر ضابطه‌ای که به هرج‌ومرجِ مفهومی بینجامد، در دستگاهِ استدلالیِ خودش مخدوش است. پنج: پرسش از هدف این‌مناسبت‌سازی اتصالِ بی‌وقفه عزای محرم و صفر به هشتمِ ربیع و گذارِ ناگهانی به نهم‌ربیع، ساختاری نمایشی می‌سازد: «بیرون آمدن از لباس عزا» جلوه عیدبودنِ نهم‌ربیع را چند برابر می‌کند. عبارتِ خودِ ایشان نیز همین را تصریح می‌کند: «تا هشتم ربیع… یحزنون لحزننا، بعدش می‌شود یفرحون لفرحنا». یعنی محسنیه در این چیدمان، مقدمه‌ای است برای پرشورکردنِ نهمِ ربیع. در واقع جریان شیرازی می‌خواهد با ایجاد مناسبت «عزاداری جدید محسنیه» که خلیفه دوم در آن متهم اصلی است، به برپایی شور و هیجان نهم‌ربیع دامن بزند و این جزئی از پروژه‌های متعددی است در یکی دو دهه اخیر برای پررنگ کردن ایام نهم‌ربیع و جایگزینیِ هفته برائت از هفته وحدت تدارک دیده‌اند.....@azadpajooh