نقدی بر تحلیل ایدئولوژیکیِ تاریخ(بخش ۱ از ۴)دکتر تورج دریایی، استاد تاریخ باستان، مردی است دانشمند و ایران‌خواه. لیک، اخیرا سخنی گفته که از اهل دانش و تاریخ‌نگاری بعید است. دریایی گفته است: «کودتای ۲۸ مرداد ... منجر به انقلاب اسلامی شد (“The 1953 coup … led to the 1979 revolution”) و اضافه کرده «تقریبا تمام اساتید تاریخ که کرسی دانشگاهی دارند و تدریس می‌کنند بر این مسئله متفق‌القول هستند».فارغ از هرگونه داوری ارزشی دربارهٔ خوب و بد ماجرا، شگفت است که تاریخ‌نگاری مانند دریایی که به روش‌ها و پیچیدگی‌های تبیین تاریخی بسیار بیشتر از ما آگاه است، واقعه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را موجب انقلابی بداند که در حدود ۲۷ سال بعد رخ داده است. شگفت‌تر آن است که حکم کند «تقریبا تمام اساتید تاریخ» بر این قول متفق‌اند. اگر چنین باشد، باید به علم تاریخ و «تقریبا تمامِ» کرسی‌های دانشگاهی این رشته به دیدهٔ شک نگریست و از باب احتیاط واجب، فاتحه‌ای بر آنها خواند.از مرداد ۱۳۳۲ تا بهمن ۱۳۵۷، مجموعه تحولات چشمگیری در ایران رخ داد و زنجیره‌هایی از تصمیم‌های انسانی سبب شکل‌گیری مسیرهای تاریخی شد. انقلاب سفید و اصلاحات ارضی که تغییرات ژرفی را در همه ابعاد سبب شد؛ توسعه اقتصادی پرشتاب دهه‌های ۱۳۴۰-۱۳۵۰ که ساختار اقتصادی کشور را دگرگون و مناسبات اجتماعی را متحول ساخت؛ تغییر ساختار و ترکیب جمعیتی شهرها؛ گسست تدریجی اقشار و نیروهای مذهبی از حکومت در جریان اصلاحات و نوسازی پرشتاب؛ تغییر خاستگاه طبقاتی هیأت حاکمه از آریستوکراسی سنتی به تکنوکراسی جدید؛ تعمیق جنگ سرد و تغییر در روابط نیروهای منطقه‌ای به زیان ایران؛ دگرگونی در فضای ایدئولوژیکی سیاست بین‌الملل و غلبه مارکسیسم و سازمان‌دهی چریکی کنش سیاسی هم‌چون مذهب مختار فعالیت سیاسی چپ؛ شکل‌گیری مارکسیسم مذهبی در برابر مذهب سنتی و تسخیر بخش بزرگی از فضای عمومی کنش سیاسی کشور؛ و مجموعه‌ای از عوامل ساختاری کلان و خرد در کنار رویدادها و تصمیمات و رویکردهای سیاسی کنشگران مختلف که تأثیرات جدی بر ظهور یا ترجیح مسیرهای تاریخی خاص داشت: تشکیل دولت امینی و اختلاف در جبهه ملّی؛ واقعه ۱۵ خرداد؛ رویکرد غالبا مخالف جریان‌های سیاسی ــ من‌جمله جبهه ملّی ــ نسبت به اصلاحات ارضی و دیگر اصلاحات اجتماعی و ناامیدی از مشارکت آنها در اصلاحات؛ کنار رفتن تیمسار پاکروان با رویکرد میانه‌رو و ریاست طولانی نصیری بر دستگاه امنیتی کشور؛ اعتماد به‌نفس شاه در داخل و تمرکز سیاست او بر تهدید از ناحیه قدرت‌های خارجی و منطقه‌ای در دههٔ پنجاه؛ افزایش قیمت نفت و در آمدهای ارزی ایران از سال ۱۳۵۲ و از پی آن سیاست ناسنجیده حکومت در افزایش هزینه‌های عمومی و سرمایه‌گذاری‌ها که پیامدهای اقتصادی آن در «بیماری هلند» و سپس تورم ناگهانی و افزایش شکاف طبقاتی نمود یافت و در بعد اجتماعی، با رشد ثروت و افزایش هزینه‌های مصرفی، مظاهر فساد اقتصادی جلوه چشمگیری یافت و احساس محرومیت نسبی نزد اقشار مختلف جامعه که هیأت حاکمه را متهم می‌دانستند، ژرفا گرفت؛ به قدرت رسیدن مهندس جیمی کارتر، فردی ناشناخته و خارج از هسته سخت هیأت حاکمه آمریکا (establishment) به ریاست جمهوری این کشور که در وجه سیاست خارجی، می‌خواست کارنامه سیاسی تهی خود را بر محوریت «حقوق بشر» و فشار سیاسی حتی بر متحدان آمریکا پر کند (در نهایت نیز شکست مفتضحانه عملیات پنجه عقاب در طبس که میخی شد بر تابوت حیات سیاسی او)؛ شتاب رویدادها و تصمیمات ناسنجیده و ناهماهنگ از زمستان ۱۳۵۶ تا انقلاب اسلامی؛ ائتلاف نیروهای سیاسی مخالف بر سر سرنگونی حکومت در سال ۱۳۵۷؛ انتصاب‌هایی مانند برنشاندن تیمسار مقدم بر ساواک که روابطی با جبهه ملّی و بخشی از روحانیت داشت یا مأموریت تشکیل کابینه به جعفر شریف‌امامی که فردی فاقد صلاحیت و تدبیر حتی برای شرایط عادی بود، چه رسد به وضعیت بحران، آن‌هم به امید واهی اینکه توانایی ارتباط و مصالحه با جریان‌های مذهبی را دارد؛ ضعف قوه تصمیم‌گیری حکومت در اداره امور سیاسی؛ اظهار علنی شکست از سوی شاه در پیام تلویزیونی ۱۴ آبان ۵۷؛  اختلاف در جبهه ملّی و طمع قدرت رهبران آن تا آنجاکه به طرد دکتر صدیقی به‌دلیل ارائه برنامه برای تشکیل کابینه و اصلاحات سیاسی بنیادین در چارچوب نظام مشروطه انجامید؛ عدم‌توفیق حکومت و بخشی از اپوزیسیون (از صدیقی تا پزشک‌پور) بر سر تشکیل دولتی که انتقال آرام قدرت در چارچوب قانون اساسی را مدیریت کند و در مقابل، سپردن عنان امور به دست جناحی از جبهه ملّی به رهبری شاپور بختیار؛ خروج شاه از کشور؛ نقش فردوست در تصمیات ارتش که نهایتا به اعلام بی‌طرفی و تکمیل انقلاب اسلامی انجامید؛ همه و همه بخشی از انبوه متغیرهایی بود که می‌توانست به ظهور مسیر تاریخی منتهی به انقلاب اسلامی ۲۲ بهمن تأثیرگذار باشد.@NPPERSIA