▫️📓علی شریعتی و تنیدگی راز گرداگرد یک زندگی (۱)‏. . . . . . .‎ هادی راشدتاریخ‌گذاری یک مرگدر دا

▫️📓علی شریعتی و تنیدگی راز گرداگرد یک زندگی (۱)‏. . . . . . .‎ هادی راشدتاریخ‌گذاری یک مرگدر داستان شاندل با این پرسش روبه‌رو می‌شویم که تاریخ‌گذاری شریعتی از مرگ «شاندل» (۲۸ فوریه ۱۹۶۷، م.۱۳، ۱۳۶۷، صـ۳۳۸)، یک «نشانه‌» و «نماد» است، یا یک راز؟ نماد مانند شکوفه، باز می‌شود، اما راز در خود بسته می‌ماند. آیا شریعتی در پیوستن به دانش‌کده‌ی ادبیات، نشانه‌های خاموشی شمعِ درون خود را دیده بود؟ آیا نزدیکی این تاریخ‌گذاری با روز مرگ راه‌نمای بزرگ او، محمد مصدق، یک رخ‌داد نااندیشیده بود، یا او آگاهانه خواست این نزدیکی را یادآوری کند؟شریعتی و رازنشانه‌های تنیدن راز گرداگرد خود در زندگی شریعتی بارها دیده شده است. تنیدن راز به معنای پنهان کردن و نگفتن چیزی نیست، نمایشِ پنهان بودگی است. شریعتی گاه با شیوه‌ی بازنمایی، کنار گذاشتن، نام‌گذاری و گزارش کردن، جای‌گاهی پدید می‌آورد که در آن، چیزی «پنهان» گذاشته می‌شود. اگر از چشم خواننده نگاه کنیم، راز، گونه‌ای پیکربندی اجتماعی‌شده‌ی نادانستگی است. نمونه‌ی دیرینه‌ی این فراگرد در زندگی شریعتی، نام خودگزین «شمع» است. شمع نماد آشکارسازی است: سوختن و کاهش یافتن. شمع با روشنایی خود، پنهان بودگی راز سوختن و کاهش یافتن را آشکار می‌کند: «پرده نتواند نهفتن راز شمع.» رازِ شمع، در ناگفته ماندن خود آشکار می‌شود. نمونه‌ی دیگر تلاش شریعتی و خانواده‌ی او، پنهان کردن و رازآمیز کردن «دانش‌آموختگی» اوست. آگاه‌ترین کسی که می‌توانست درباره‌ی این بخش چیزی بگوید، خود شریعتی بود. اما او جایی که درباره‌ی آموخته‌های پاریس سخن می‌گوید، از تنها چیزی که سخنی نمی‌گوید، روند دانش‌آموختگی است. از این دیدگاه، کارکرد سخنان او، تنیدن راز گرداگرد این رخ‌داد است. دیگران نیز با نوشتن درباره‌ی زندگی شریعتی هم‌این روند را بازنمایی کرده‌اند. نمودهای دیگر تنیدگی راز، چگونگی کنش‌واکنش با ساواک و بازتاب مرگ او است.از ادبیات فارسی به Hagiologyپس از علی شریعتی، کسی که می‌توانست از این روند آگاهی بدهد، پوران شریعت رضوی بود. او نوشت، شریعتی برای آموختن جامعه‌شناسی به پاریس رفت، اما پس از آن دریافت که باید دکتری‌اش را در هم‌آن رشته‌ی کارشناسی، یعنی ادبیات فارسی دنبال کند. با راه‌اندازی رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی در مشهد، شریعتی دانش‌جوی نخستین دوره‌ی آن بود. برنامه‌ی وزارت فرهنگ این بود که دانش‌جویان برگزیده را برای گذراندن رده‌ی دکتری به دانش‌گاه‌های پیش‌رفته‌تری بفرستد. جلال متینی یادآوری کرده است که از سرِ شتاب‌زدگی یا آسان‌گیری، «دانشگاه مشهد و دیگر تشکیلات دولتی مسیر آیندۀ بورسیۀ خود را تعیین نکردند که چه باید بخواند.» این کار شریعتی را میان گزینه‌های خواندن ادبیات یا جامعه‌شناسی سرگردان کرد. در آن روزها، بیش از نیم سده از راه‌اندازی رشته‌ی جامعه‌شناسی نمی‌گذشت، و راه‌یافتن به دکتری این رشته، آن‌هم برای دانش‌جویان کشورهای بیگانه که از رشته‌های دیگری آمده بودند، آسان نبود. در سال‌های میان دو جنگ، غلام‌حسین صدیقی نیز که به پاریس رفته بود، پایان‌نامه‌ی دانش‌آموختگی دکتری خود را در یکی از رشته‌های ادبیات به پایان رساند (پایان‌نامه‌ی او در سیاهه‌ی تزهای دانش‌کده‌ی ادبیات در فرانسه از سده‌ی هجدهم تا ۱۹۴۰، در رشته‌ی ادبیات رده‌بندی شده است، نه جامعه‌شناسی)، و در برگِ دانش‌آموختگی او هیچ نشانی از «جامعه‌شناسی» دیده نمی‌شود، اما در ایران او را نخستین دانش‌آموخته‌ی جامعه‌شناسی از پاریس می‌شناسند. شاید! نهاد هم‌بسته در ایران، کار او را در هم‌آهنگی با رشته‌ی نوین جامعه‌شناسی ارزش‌یابی کرده بود. کم‌تر از بیست سال پس از صدیقی، شریعتی نیز به هم‌این راه رفت. علی رهنما می‌نویسد: لازار کار روی کتاب فضائل بلخ را به شریعتی پیش‌نهاد کرد، اما به زودی دریافت که شریعتی هیچ دل‌بستگی به این کار ندارد. آن‌چه او دوست داشت به کار لازار نمی‌آمد؛ و آن‌چه لازار می‌خواست با دل‌بستگی‌های شریعتی هم‌خوان نبود (مسلمانی در ...، صـ۱۷۴). شریعت رضوی با یادآوری دل‌بستگی ژرف شریعتی به خواندن و فراگیری گسترده، نوشته است: او هم در دبیرستان و هم دانش‌سرا تنها به دنبال گرفتن برگ دانش‌آموختگی بود، و هرگز یادگیری خود را در چارچوب برنامه‌های آموزشی کوتاه نمی‌کرد (طرحی از ...، صـ۶۸). جلال متینی نیز یادآوری کرده است، شریعتی با آن‌چه در چنته داشت، یا از پدر خویش آموخته بود، اگر می‌خواست می‌توانست پایان‌نامه‌ی بسیار به‌تری بنویسد (دکتر علی شریعتی...، ایران‌شناسی، س۵، صـ۸۴۹). شریعتی در دیباچه‌ی پایان‌نامه‌ی خود نوشته است: «در این کتاب با ارائه‌ی گزارشی از سیره‌ی پارسایان و علمای بلخ ...»، این نوشته با پایین‌ترین ارزش‌یابی پذیرفته شد (رهنما، صـ۱۷۵).‎👉🏼پاره‌ی دوم● در پویه‌ی زبان فارسی گزیده‌ی یادداشت‌ها در فرهنگ، زبان و ادبیات@OnPersianLanguage