اخلاق پیش از استدلال آغاز می‌شودکودک به‌مثابه موجودی اخلاقی و شهودی در دیدگاه جاناتان هایتوقتی از تر

اخلاق پیش از استدلال آغاز می‌شودکودک به‌مثابه موجودی اخلاقی و شهودی در دیدگاه جاناتان هایتوقتی از تربیت اخلاقی کودک سخن می‌گوییم، معمولاً چنین تصور می‌کنیم که باید ابتدا خوبی و بدی را برای او توضیح دهیم، دلیل بیاوریم، قانون تعیین کنیم و منتظر بمانیم تا کودک با استدلال منطقی به رفتار درست برسد. جاناتان هایت این ترتیب را به چالش می‌کشد. از نظر او، در بسیاری از موقعیت‌ها انسان‌ها ــ از جمله کودکان ــ ابتدا احساس می‌کنند کاری درست یا نادرست است و سپس برای داوری خود دلیل می‌سازند.هایت این دیدگاه را «مدل شهودگرای اجتماعی داوری اخلاقی» می‌نامد. در این مدل، داوری اخلاقی اغلب از ارزیابی‌های سریع، خودکار و عاطفی آغاز می‌شود؛ استدلال آگاهانه معمولاً پس از داوری وارد میدان می‌شود و می‌کوشد آن را توضیح دهد، توجیه کند یا در برابر دیگران از آن دفاع کند. بااین‌حال، هایت منکر نقش عقل نیست؛ گفت‌وگو، مواجهه با دیدگاه دیگران و تأمل می‌تواند گاهی شهود اولیه را تغییر دهد.مدل هایت اساساً نظریه‌ای عمومی درباره روان‌شناسی اخلاق است، نه نظریه‌ای اختصاصی درباره کودکی؛ اما از آن می‌توان نتایج تربیتی مهمی استخراج کرد. این کاربرد نشان می‌دهد کودک صرفاً با شنیدن موعظه، حفظ‌کردن مقررات یا پاسخ‌دادن به پرسش‌های کتاب درسی اخلاقی نمی‌شود. اخلاق در تجربه‌های روزمره، روابط عاطفی، مشاهده رفتار بزرگسالان، واکنش همسالان و احساس‌هایی مانند همدلی، خشم از بی‌عدالتی، شرم، وفاداری و احترام شکل می‌گیرد. هایت نیز پژوهش خود را بر بنیان‌های شهودی اخلاق و تفاوت آن‌ها در فرهنگ‌ها و اجتماعات گوناگون متمرکز کرده است.فرض کنیم دانش‌آموزی هنگام بازی، توپ را عمداً با دست متوقف می‌کند و داور متوجه نمی‌شود. اگر هم‌تیمی‌هایش او را تشویق کنند، مربی فقط نتیجه را مهم بداند و پیروزی به هر قیمت ارزشمند جلوه کند، کودک ممکن است تقلب را زرنگی و وفاداری به تیم تلقی کند. در مقابل، اگر فضای تیم بر انصاف، مسئولیت‌پذیری و احترام استوار باشد، همان رفتار می‌تواند برای او احساس شرم یا نادرستی ایجاد کند.در هر دو حالت، کودک فقط یک قانون را یاد نگرفته است؛ او در حال ساختن نوعی حساسیت اخلاقی است. پیام واقعی نه فقط از سخنان مربی، بلکه از واکنش‌ها، پاداش‌ها، سکوت‌ها و مناسبات قدرت دریافت می‌شود.از این منظر، جمله‌هایی مانند «تقلب بد است» یا «به دیگران احترام بگذار» تنها زمانی مؤثرند که محیط اجتماعی نیز همان پیام را منتقل کند. کودکی که می‌بیند بزرگسالان برای رسیدن به نتیجه قانون را دور می‌زنند، با استدلال رسمی یک چیز و با تجربه زیسته چیز دیگری می‌آموزد. در چنین وضعیتی، تجربه معمولاً از نصیحت قدرتمندتر است.دیدگاه هایت همچنین توضیح می‌دهد چرا کودکان و حتی بزرگسالان در برابر استدلال مستقیم مقاومت می‌کنند. وقتی یک قضاوت اخلاقی با احساس، هویت و تعلق گروهی پیوند خورده باشد، ارائه اطلاعات بیشتر لزوماً آن را تغییر نمی‌دهد. گاهی استدلال فقط به ابزاری ماهرانه‌تر برای دفاع از باور قبلی تبدیل می‌شود.پس گفت‌وگوی اخلاقی مؤثر باید فراتر از «اثبات اشتباه کودک» برود. پرسش‌هایی مانند «فکر می‌کنی آن دانش‌آموز چه احساسی داشت؟»، «اگر همین اتفاق برای تیم ما می‌افتاد چه می‌گفتیم؟» یا «آیا می‌توان هم به تیم وفادار بود و هم عادلانه رفتار کرد؟» کودک را به دیدن موقعیت از زاویه‌ای تازه دعوت می‌کند.البته نباید از نظریه هایت نتیجه گرفت که کودک اسیر احساسات خود است یا استدلال اخلاقی اهمیتی ندارد. مسئله این است که عقل همیشه نقطه آغاز اخلاق نیست. تربیت اخلاقی زمانی مؤثرتر می‌شود که شهود، عاطفه، رابطه، تجربه و استدلال را هم‌زمان در نظر بگیرد.در مدرسه و ورزش دانش‌آموزی، اخلاق بیش از آنکه موضوع یک درس یا شعار روی دیوار باشد، کیفیت زندگی جمعی است. عدالت داوری، نحوه مواجهه با شکست، رفتار مربی با بازیکن ضعیف‌تر، واکنش گروه به خطا و معنایی که برای پیروزی ساخته می‌شود، همگی در شکل‌گیری ذهن اخلاقی کودک نقش دارند.کودک اخلاق را فقط نمی‌شنود؛ آن را زندگی می‌کند.