تأملی درباره حق به شهر، عدالت فضایی و سرنوشت اجتماعی ورزشچندی پیش در کارگاهی مجازی درباره جامعه‌شناس

تأملی درباره حق به شهر، عدالت فضایی و سرنوشت اجتماعی ورزشچندی پیش در کارگاهی مجازی درباره جامعه‌شناسی کودکی تأکید کردم: ورود به ورزش، تداوم آن، شکوفایی استعداد یا ترک آن، صرفاً نتیجه اراده فردی نیست.ما معمولاً کودکِ ورزش‌نکن را به خود او نسبت می‌دهیم: بی‌علاقه است، تنبل است، استعداد ندارد یا خانواده‌اش پیگیر نیست. اما کمتر می‌پرسیم در چه محله‌ای زندگی می‌کند؟ نزدیک‌ترین فضای ورزشی کجاست؟ مسیر دسترسی امن است؟ خانواده توان پرداخت هزینه‌ها را دارد؟ آیا دختران و پسران از فرصت‌های برابر برخوردارند؟ آیا محیط‌های ورزشی پذیرای کودکان کم‌مهارت و خجالتی‌اند؟پس از آن کارگاه، در مسیر بازگشت از تبریز به تهران، از پنجره هواپیما به شهر نگاه می‌کردم. ساختمان‌های بتنی تا افق امتداد داشتند؛ بلوک‌هایی فشرده شبیه انبارهای انسانی، نه محیط‌هایی برای زندگی، بازی و حرکت.عکسی گرفتم؛ در میان هزاران ساختمان، تعداد زمین‌های ورزشی و فضاهای بازی بسیار اندک بود.این تصویر فقط نمایی معماری نبود؛ بازتاب سرنوشت اجتماعی ورزش بود.فضا فقط محل ورزش نیستاغلب فضا را خنثی می‌پنداریم؛ گویی ابتدا تصمیم به ورزش گرفته و سپس مکان انتخاب می‌شود. در حالی‌که فضا خود در شکل‌گیری این تصمیم نقش تعیین‌کننده دارد.شهری که پیاده‌روی در آن دشوار است، زمین‌های بازی محدودی دارد، حیاط مدارسش کوچک شده و دسترسی به ورزش در آن وابسته به توان مالی است، صرفاً با کمبود فضا مواجه نیست؛ بلکه در حال تولید یک سبک زندگی خاص است.چنین شهری به شهروندان خود پیام می‌دهد: در خانه بمانید، حرکت را خریداری کنید، برای بازی کودکان فضای خصوصی فراهم کنید و اگر توان مالی ندارید، از ورزش فاصله بگیرید.در نتیجه، کم‌تحرکی صرفاً یک انتخاب فردی نیست؛ بلکه پیامد شهری است که امکان حرکت را دشوار کرده است.حق به شهر؛ حق حضور و استفادهحق به شهر به این معناست که شهر صرفاً محل سکونت نباشد، بلکه امکان زیست فعال، مشارکت و بهره‌مندی واقعی از فضاهای عمومی را فراهم کند.در این چارچوب، حق به ورزش نیز صرفاً به وجود ورزشگاه محدود نمی‌شود؛ بلکه به دسترسی نزدیک، ایمن، پایدار و فراگیر برای گروه‌های اجتماعی اشاره دارد.فضایی که دور، پرهزینه یا محدود به گروه‌های خاص باشد، ممکن است «ورزشی» تلقی شود، اما لزوماً حق عمومی را محقق نمی‌کند.تفاوت مهمی میان «وجود فضا» و «امکان واقعی استفاده از آن» وجود دارد.نابرابری در فرصت‌های ورزشیهمه کودکان در یک شهر زندگی نمی‌کنند، حتی اگر آدرس آن‌ها یکسان باشد.کودکی که به پارک، باشگاه و حمایت خانوادگی دسترسی دارد، در مسیری متفاوت از کودکی رشد می‌کند که در محله‌ای فاقد امکانات ورزشی زندگی می‌کند. برای اولی، ورزش بخشی طبیعی از زندگی روزمره است؛ برای دومی، فعالیت بدنی امری دشوار و پرهزینه محسوب می‌شود.با این حال، این دو کودک در یک نظام ارزیابی در کنار هم قرار می‌گیرند و تفاوت‌هایشان به «استعداد» نسبت داده می‌شود.در حالی‌که استعداد، حاصل برهم‌کنش بدن، فضا، آموزش و فرصت است، نه صرفاً یک ویژگی فردی مستقل.طرد همیشه مستقیم نیستطرد از ورزش لزوماً با یک «نه» صریح اتفاق نمی‌افتد. گاهی این فرایند از طریق مجموعه‌ای از موانع کوچک و به‌ظاهر کم‌اهمیت شکل می‌گیرد: فاصله زیاد، هزینه بالا، ناامنی مسیر، نبود زمان‌بندی مناسب، یا طراحی فضاهایی که صرفاً برای افراد حرفه‌ای در نظر گرفته شده‌اند.هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی الزاماً موجب حذف نمی‌شود، اما در کنار یکدیگر می‌توانند به تدریج کودک را از فضای ورزش خارج کنند.حتی ورود به فضا نیز کافی نیست؛ اگر کودک دیده نشود یا احساس تعلق نکند، شمول واقعی تحقق نخواهد یافت.ترک ورزش چه معنایی دارد؟وقتی کودکی ورزش را رها می‌کند، معمولاً پرسش این است که چرا انگیزه نداشت. اما پرسش بنیادی‌تر این است: از چه شرایطی خارج شد؟شاید از محیطی که تنها قهرمانان را به رسمیت می‌شناخت، یا باشگاهی که هزینه‌های آن فراتر از توان خانواده بود، یا شهری که اساساً امکان حرکت در آن محدود شده بود.بنابراین، ترک ورزش همواره یک تصمیم فردی نیست؛ بلکه نتیجه زنجیره‌ای از عوامل ساختاری است.شهر و تولید بدهی اجتماعیهر ساخت‌وساز جدید صرفاً به معنای افزایش جمعیت نیست، بلکه به‌طور هم‌زمان نیاز به فضاهای بازی، حرکت و تعامل اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد.اگر این فضاها متناسب با رشد شهر توسعه نیابند، شهر به‌تدریج بدهی اجتماعی تولید می‌کند که در آینده در قالب کم‌تحرکی، انزوا و افزایش هزینه‌های سلامت آشکار می‌شود.در این معنا، بتن تنها زمین را اشغال نمی‌کند، بلکه فرصت‌های زیست فعال را نیز محدود می‌سازد.ورزش و عدالت شهریبرای ارزیابی یک شهر، صرفاً نباید به سرانه ورزشگاه‌ها توجه کرد؛ بلکه باید کیفیت زندگی روزمره را نیز در نظر گرفت: