کودک شکننده نیست؛ کودک «ضدشکننده» استچرا حذف همه دشواری‌ها می‌تواند رشد کودک را مختل کند؟بسیاری از ب

کودک شکننده نیست؛ کودک «ضدشکننده» استچرا حذف همه دشواری‌ها می‌تواند رشد کودک را مختل کند؟بسیاری از بزرگسالان با نیتی خیرخواهانه می‌کوشند کودک را از شکست، اختلاف، ناراحتی، خطر و مسئولیت دور نگه دارند. جاناتان هایت و گرگ لوکیانوف معتقدند این شیوه، همیشه کودک را ایمن‌تر نمی‌کند؛ گاهی او را برای مواجهه با زندگی واقعی ناتوان‌تر می‌سازد.آنان با الهام از مفهوم «ضدشکنندگی» نسیم نیکلاس طالب می‌گویند کودک فقط موجودی مقاوم نیست که فشار را تحمل کند؛ بعضی توانایی‌های او دقیقاً از طریق مواجهه تدریجی با فشار، تغییر و عدم‌قطعیت رشد می‌کنند. موجود شکننده با فشار آسیب می‌بیند، موجود مقاوم در برابر آن دوام می‌آورد و موجود ضدشکننده از برخی فشارهای متناسب، قوی‌تر بیرون می‌آید. عضله بدون فعالیت ضعیف می‌شود. دستگاه ایمنی برای تنظیم‌شدن به مواجهه‌های عادی نیاز دارد. مهارت اجتماعی نیز بدون اختلاف، مذاکره، عذرخواهی و آشتی رشد نمی‌کند. کودکی که هیچ‌گاه شکست نخورده، تصمیم نگرفته یا مسئله‌ای را مستقلاً حل نکرده است، ممکن است در نخستین دشواری جدی احساس درماندگی کند.ناراحتی با آسیب یکسان نیستنکته مهم در دیدگاه هایت، تفاوت میان خطر واقعی و ریسک رشددهنده است.خشونت، تحقیر، سوءاستفاده، قلدری، تبعیض و خطر شدید را نمی‌توان تجربه‌هایی مفید برای رشد دانست. کودک در برابر این موارد به حمایت جدی بزرگسالان نیاز دارد.اما شکست در مسابقه، اختلاف معمول با دوست، پذیرفته‌نشدن یک پیشنهاد، پذیرفتن مسئولیت، سخن‌گفتن در جمع، بازی پرتحرک و حل‌کردن مسئله‌ای بدون دخالت فوری بزرگسال، لزوماً آسیب نیستند. این تجربه‌ها ممکن است ناخوشایند باشند، اما فرصت یادگیری نیز فراهم می‌کنند.مشکل زمانی آغاز می‌شود که هر ناراحتی، ناکامی یا مخالفتی به‌عنوان تهدیدی جدی تلقی شود. در این وضعیت، کودک ممکن است بیاموزد:«من نمی‌توانم با این مسئله روبه‌رو شوم؛ یک بزرگسال باید آن را برایم حل کند.»محافظت افراطی چگونه کودک را ضعیف می‌کند؟وقتی والد یا مربی پیش از هر خطری مداخله می‌کند، کودک فرصت ارزیابی موقعیت، تصمیم‌گیری و اصلاح اشتباه خود را از دست می‌دهد. او شاید در کوتاه‌مدت آرام‌تر بماند، اما خودکارآمدی، تاب‌آوری و اعتمادش به توانایی‌های خودش رشد نمی‌کند.این مسئله به معنای رهاکردن کودک نیست. نقش بزرگسال حذف موانع زندگی نیست؛ بلکه ایجاد محیطی است که در آن کودک بتواند با خطرهای محدود و متناسب روبه‌رو شود و هنگام نیاز، به حمایت دسترسی داشته باشد.تفاوت زیادی وجود دارد میان:«اجازه نمی‌دهم هیچ اتفاق ناخوشایندی برایت بیفتد»و «کنارت هستم، اما قرار نیست همه مشکلات را به جای تو حل کنم.»کاربرد در ورزش دانش‌آموزیورزش یکی از مهم‌ترین میدان‌های رشد ضدشکنندگی است. کودک در ورزش شکست می‌خورد، اشتباه می‌کند، از ترکیب خارج می‌شود، دوباره تلاش می‌کند، با هم‌تیمی‌ها اختلاف پیدا می‌کند و مسئولیت یک تصمیم را می‌پذیرد.اما این تجربه‌ها زمانی رشددهنده‌اند که کرامت کودک حفظ شود. شکست نباید با تحقیر همراه باشد، رقابت نباید به حذف دائمی ضعیف‌ترها بینجامد و مربی نباید دشواری را به خشونت توجیه کند.مربی تربیتی پس از اشتباه فوراً همه‌چیز را به دست نمی‌گیرد. گاهی می‌پرسد:«چه اتفاقی افتاد؟ چه چیزی از این موقعیت آموختی؟ دفعه بعد چه تصمیمی می‌گیری؟»در چنین فضایی، کودک فقط مهارت ورزشی نمی‌آموزد؛ توان بازگشت پس از ناکامی را تمرین می‌کند.یک احتیاط ضرورینظریه ضدشکنندگی را نباید بهانه‌ای برای بی‌توجهی به مشکلات کودکان کرد. همه کودکان با منابع یکسان وارد دشواری نمی‌شوند. فقر، معلولیت، خشونت خانوادگی، تبعیض و محرومیت، «تمرین رشد» نیستند؛ شرایط ساختاری آسیب‌زایی‌اند که به حمایت و اصلاح نیاز دارند.پیام هایت این نیست که کودک را سختی بدهیم؛ پیام او این است که همه سختی‌ها را پیشاپیش از زندگی کودک حذف نکنیم.کودک برای رشد، هم به امنیت نیاز دارد و هم به آزادی؛ هم به حمایت و هم به تجربه مستقل؛ هم به مراقبت و هم به فرصت شکست و بازگشت.وظیفه بزرگسال ساختن جهانی بدون دشواری نیست؛ فراهم‌کردن محیطی است که کودک در آن بیاموزد چگونه با دشواری‌های متناسب روبه‌رو شود، از آن‌ها عبور کند و قوی‌تر بازگردد.