کودکی بدون بازی، کودکی بدون تمرین زندگی استجاناتان هایت و افول «کودکی مبتنی بر بازی»بازی در نگاه جان

کودکی بدون بازی، کودکی بدون تمرین زندگی استجاناتان هایت و افول «کودکی مبتنی بر بازی»بازی در نگاه جاناتان هایت، تفریحی حاشیه‌ای یا پاداشی پس از درس‌خواندن نیست؛ یکی از مهم‌ترین سازوکارهای رشد کودک است. کودک در بازی آزاد، مهارت‌هایی را تمرین می‌کند که با سخنرانی، کتاب درسی و آموزش مستقیم به‌سادگی منتقل نمی‌شوند.منظور از «بازی آزاد»، فعالیتی است که کودکان تا حد زیادی خودشان آغاز، هدایت و تنظیم می‌کنند. ممکن است قواعدی بسازند، آن‌ها را تغییر دهند، گروه تشکیل دهند، اختلاف پیدا کنند، شکست بخورند و دوباره بازی را ادامه دهند. بزرگسال در دسترس است، اما طراح و کنترل‌کننده تمام لحظات بازی نیست.هایت معتقد است در چند دهه گذشته، چنین تجربه‌هایی به‌تدریج کمتر شده‌اند. نگرانی‌های ایمنی، زندگی آپارتمانی، کاهش فضاهای عمومی، برنامه‌ریزی فشرده آموزشی، کلاس‌های متعدد و نظارت دائمی بزرگسالان، زمان و استقلال کودکان را محدود کرده‌اند. درنتیجه، بخشی از کودکی که پیش‌تر در کوچه، حیاط مدرسه، محله و جمع همسالان جریان داشت، به فعالیت‌های سازمان‌یافته و کنترل‌شده تبدیل شده است.کودک در بازی چه می‌آموزد؟کودکان هنگام بازی فقط سرگرم نمی‌شوند؛ آن‌ها زندگی اجتماعی را در مقیاسی کوچک تمرین می‌کنند.برای ادامه بازی باید درباره قواعد توافق کنند، نوبت را رعایت کنند، اعتراض دیگری را بشنوند، با باخت کنار بیایند و برای بازگشت به جمع راهی پیدا کنند. اگر کودکی همواره تقلب کند، زور بگوید یا قواعد را یک‌طرفه تغییر دهد، همسالان ممکن است بازی با او را متوقف کنند. او پیامد رفتار خود را بی‌واسطه تجربه می‌کند.در این فرایند، مهارت‌هایی مانند خودتنظیمی، مذاکره، همدلی، خلاقیت، سنجش خطر، مسئولیت‌پذیری و حل تعارض شکل می‌گیرند.بازی همچنین به کودک امکان می‌دهد نقش‌هایی را تجربه کند که در زندگی رسمی در اختیارش نیست: رهبر شود، قانون بسازد، اعتراض کند، شکست بخورد، دوباره آغاز کند و برای چند لحظه جهانی مشترک را همراه دیگران اداره کند.چرا نظارت دائمی مسئله‌ساز است؟حضور بزرگسال همیشه منفی نیست. کودکان به محیط امن، حمایت و مداخله در برابر خشونت و خطر واقعی نیاز دارند. مسئله زمانی آغاز می‌شود که بزرگسال هر اختلافی را حل کند، همه قواعد را از پیش تعیین کند و اجازه ندهد کودک پیامد تصمیم‌های کوچک خود را تجربه کند.در چنین وضعیتی، ممکن است کودک بیاموزد که با بروز هر اختلافی باید به بزرگسال مراجعه کند. او کمتر فرصت پیدا می‌کند خود مذاکره کند، اشتباه خود را اصلاح کند یا راهی برای ادامه رابطه بیابد.به تعبیر هایت، بازی آزاد محیطی است که در آن کودکان با خطرهای محدود، اختلاف‌های قابل‌حل و شکست‌های قابل‌ترمیم روبه‌رو می‌شوند؛ درست همان تجربه‌هایی که برای رشد استقلال و تاب‌آوری به آن‌ها نیاز دارند.مدرسه؛ فقط محل آموزش رسمی نیستاگر تمام زمان مدرسه به تدریس، تکلیف، ارزیابی و فعالیت‌های کاملاً هدایت‌شده اختصاص یابد، بخشی از ظرفیت تربیتی مدرسه از بین می‌رود.زنگ تفریح، حیاط مدرسه، بازی‌های خودجوش و فعالیت‌های دانش‌آموزمحور، زمان‌های تلف‌شده نیستند. این موقعیت‌ها به کودکان اجازه می‌دهند جامعه همسالان خود را بسازند و بدون مدیریت لحظه‌به‌لحظه بزرگسالان، زندگی جمعی را تمرین کنند.البته بازی آزاد به معنای بی‌قانونی نیست. مدرسه باید از ایمنی، کرامت و حق مشارکت همه کودکان محافظت کند؛ اما میان «فراهم‌کردن چارچوب امن» و «کنترل کامل بازی» تفاوت وجود دارد.ورزش دانش‌آموزی؛ بازی یا پروژه بزرگسالان؟ورزش می‌تواند یکی از مهم‌ترین فضاهای احیای کودکی مبتنی بر بازی باشد؛ اما فقط زمانی که تمام آن به انتخاب استعدادهای برتر، تمرین دستوری، نتیجه مسابقه و تصمیم‌های مربی محدود نشود.کودکان باید گاهی فرصت داشته باشند خودشان تیم تشکیل دهند، قواعد را متناسب کنند، نقش‌ها را تغییر دهند و درباره اختلاف‌ها گفت‌وگو کنند. مسابقه رسمی ارزشمند است، اما نباید تنها شکل حضور کودک در ورزش باشد.ورزشی که در آن بزرگسالان دائماً فریاد می‌زنند، همه حرکات را تعیین می‌کنند و شکست را فاجعه می‌دانند، شاید بدن کودک را فعال کند، اما الزاماً استقلال او را رشد نمی‌دهد.البته روایت هایت نباید گذشته را بیش از حد آرمانی نشان دهد. بازی‌های سنتی نیز همیشه ایمن، عادلانه و فراگیر نبوده‌اند و برخی کودکان از آن‌ها طرد می‌شدند. مسئله بازگشت ساده به گذشته نیست؛ هدف، ایجاد فضاهای امروزی، امن و فراگیری است که در آن کودک همچنان حق انتخاب، تجربه و خودسازمان‌دهی داشته باشد.کودک در بازی فقط برای آینده آماده نمی‌شود؛ او در همان لحظه، زندگی‌کردن با دیگران را تجربه می‌کند. حذف بازی آزاد، حذف بخشی از تمرین استقلال، رابطه و زیست جمعی است.