ناسزا به‌جای نقد؛ ترور شخصیت به‌جای بازخوانی تاریخ✍ حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسن حسنی، استاد حوزه علمیه قمدر فضای فکری-سیاسی معاصر ایران، شاهد افزایش حملات خصمانه به دو چهره کلیدی جریان سوم روشنفکری –جلال آل احمد و علی شریعتی– هستیم، به‌ویژه از سوی جریان‌های لیبرال (مانند غنی‌نژاد) و جریان‌های برانداز و... این حملات اغلب از نقد روشمند فاصله گرفته و به توهین شخصی (شیاد، دروغگو، جاسوس، مزخرف‌گو، و حتی ارتباط با ساواک) و تحقیر تبدیل شده‌اند.با جست‌وجو در دو منبع اصلی برای این حملات قابل ردیابی است.۱. رویکرد لیبرال درون‌نظام (یا نزدیک به قدرت)این جریان واقعی است و یکی از منابع مهم حملات است؛ شامل برخی اقتصاددانان، مدیران و روشنفکران لیبرال-اقتصادی (مانند جریان مرتبط با موسی غنی‌نژاد) که شریعتی و آل احمد را نماد چپ‌گرایی، اقتصاد دولتی، ضدیت با بازار آزاد و رمانتیسیسم انقلابی می‌دانند. آن‌ها معتقدند گفتمان این دو، زمینه‌ساز نوعی «اقتصاد سیاسی ناکارآمد» و «ضدتوسعه» بوده، و حمله به آن‌ها برای این جریان، راهی برای مشروعیت‌زدایی از کل گفتمان عدالت‌محور و انقلابی در درون نظام است. یعنی بدون اینکه مستقیماً به اصل نظام حمله کنند، ریشه‌های فکری آن را هدف قرار می‌دهند. این رویکرد معمولاً با لحن «علمی-اقتصادی» شروع می‌شود اما گاهی به ناسزا می‌رسد.۲. رویکرد برانداز (اپوزیسیون خارج‌نشین و پادشاهی‌خواه)این منبع حتی قوی‌تر و خشن‌تر است؛ بسیاری از براندازان، به‌ویژه جریان‌های افراطی سلطنت‌طلب و سکولار رادیکال، شریعتی و آل احمد را عامل اصلی سقوط پهلوی و بیدارکنندگان جوانان به سوی انقلاب می‌دانند؛ از این دو کینه عمیق تاریخی دارند. چون این دو را «خائن به مدرنیته ایرانی» یا «عامل فریب نسل» می‌بینند. در فضای مجازی، این گروه بیشترین سهم را در تبدیل نقد به ناسزا و فحش دارند. برای آنها حمله به شریعتی و آل‌احمد، بخشی از جنگ فرهنگی برای بازنویسی تاریخ معاصر است.این دو رویکرد گاهی با هم هم‌پوشانی پیدا می‌کنند (مثلاً برخی لیبرال‌های برانداز). ناسزاهای اخیر سیاسی-ایدئولوژیک‌اند تا نقد علمی. آن‌ها تلاشی برای تسویه‌حساب تاریخی با میراث انقلابی‌اند. البته این به معنای آن نیست که شریعتی و آل احمد نقدناپذیرند. نقد جدی به التقاط فکری، رمانتیسیسم و برخی ساده‌اندیشی‌هایشان کاملاً مشروع است، اما وقتی به ناسزا تبدیل می‌شود، بیشتر ماهیت سیاسی و کینه‌ورزانه پیدا می‌کند تا فکری.حملات خصمانه به شریعتی و آل احمد بیشتر از آنکه نشان‌دهنده پختگی فکری منتقدان باشد، بازتاب قطبی‌سازی فرهنگی و تلاش برای بازنویسی قطبی‌شده تاریخ معاصر ایران است؛ رویکردی که بیشتر ترور شخصیت است تا تاریخ‌نگاری. این رویکرد از نظر علمی ناکارآمد و نادرست، و از نظر فرهنگی نیز مخرب است. این نحوه موضع‌گیری توهین‌آمیز مانع درس‌گیری بالغ از گذشته می‌شوند. میراث این دو متفکر –با همه نقص‌ها و تأثیرات قدرتمندشان– بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ روشنفکری ایران است. نقد درست آن‌ها نیازمند فاصله‌گیری از ناسزا و حرکت به سوی تحلیل تاریخی-هرمنوتیکی عمیق است. تنها در این صورت می‌توان هم نقاط قوت آن‌ها (بیداری ضداستعماری و عدالت‌خواهی) و هم محدودیت‌هایشان (التقاط ناپخته و چالش با نهاد دینی) را به رسمیت شناخت. تبدیل نقد به برچسب «شیاد» یا «دروغگو» یک خطای راهبردی است: به جای مواجهه با ایده‌ها (مثلاً بررسی قوت و ضعف مفهوم غرب‌زدگی از منظر اقتصاد سیاسی یا مطالعات پسااستعماری)، به شخصیت حمله می‌شود. از منظر اخلاق گفتار، ناسزاگویی فضای عمومی گفت‌وگوی منطقی و انتقادی را مسموم می‌کند؛ به جای تقویت نقد سازنده، قطبی‌سازی ایجاد می‌کند و اغلب با انگیزه‌های سیاسی کوتاه‌مدت همراه است و کمتر به درک پیچیدگی‌های تاریخی کمک می‌کند. ناسزا جایگزین خوبی برای بازخوانی انتقادی نیست. درحالی‌که یک نقد آکادمیک قوی می‌توانست ضعف‌های مرحوم شریعتی را بدون توسل به توهین برجسته کند.@bijanabdolkarimi