●نجات و بقای ایران در گرو آزادی است.ابوطالب بهبهانی، روشنفکر پیش از مشروطه و از اندیشمندان عصر ناصرا

●نجات و بقای ایران در گرو آزادی است.ابوطالب بهبهانی، روشنفکر پیش از مشروطه و از اندیشمندان عصر ناصرالدین شاه می‌نویسد: آنچه فرنگستان را فرنگستان کرده قبل از هر چیز «حریّت» است. مفهوم حریّت، این نیست که هر کس هر چه دلش بخواهد بکند، بلکه در آزادی قید و شرطی است. اینکه به انظار اهل اسلام می‌رسد و غریب می‌آید که زن و مرد در يک مجلس می‌نشینند و غذا می‌خورند و به تماشاخانه می‌روند، و زن‌ها در حضور ازواج خود با مردان اجنبی صحبت می‌دارند، یا شوهرها از زن‌ها حرمت می‌دارند - اینها از لوازم مذهب نصاری و خاج پرست است و دخلی به قانون و تنظیمات دولت و تربیت ملت ندارد.حریت واقعی سه قسم است: نخست آزادی شخصی که روح و قوت و توانائی دولت و ملت و اساس جميع کارها است. نتیجه آن امنیت و خوشنودی ملت است و تأمین مالی و جانی مردم وابسته به آن تساوی آحاد و افراد ناس در محاکمات و محاسبات و معاملات نیز در آزادی منظور است.احدی حق ندارد حق دیگری را پایمال کند؛ میخواهد رعیت باشد، میخواهد وزیر دولت. حقوق آزادی را قانون تعیین می‌نماید و آن در همه کشورهای اروپایی معمول و شناخته شده است. آدمی تا وقتی آزادی را درک نكند دست به کار اصلاح و یا صنعت و زراعت نمی‌زند، زیرا خود را در امان نمی‌بیند. نجات ایران و بقای ایران در آزادی است.دوم آزادی سیاسی است: یعنی ملت آزاد است در اینکه مداخله داشته باشد و مباحثه و گفتگو کند در احکام سیاسیه. همچنین در جمع و خرج و جميع کارهای دولت دخالت داشته باشد. آزادی مطبوعات از این نوع است «یعنی آزادی گازت‌ها، روزنامه ها و طبع خانه ها که مردم آزاداند هر چه که مطلع شوند از حسن و قبح و کارهای دولت، یا چیزی بخاطرشان برسد از مطالبی که موجب صرفه و صلاح دولت یا ملت باشند از این قبیل آنچه خواسته باشند آزادند که بنویسند و طبع کنند. آزادی مطبوعات امر رایج فرنگستان است، لیکن چون این دو فقره آزادی به کار دولت ایران نمی‌آید همین قدر که اسمی از آن‌ها برده شد کفایت می‌کند. تشریح آنها را لازم نمی‌داند.سوم آزادی گرفتن امتیازات برای اختراعات و کارهای مفید. منظور اینکه افراد عالم و اهل فن بتوانند آزادانه استعداد خویش را در آبادانی و ترقی مملکت و رفاه مردم به کار اندازند. هر کس اختراعی کند باید به مدت پنج تا پانزده سال امتیاز انحصاری‌اش متعلق به خود او باشد. اگر دیگری خواست به همین کار برآید یعنی همان صنعت یا کارخانه را بر پا دارد به اجازه مخترع اولی است. این قاعده را میتوان در ایران به اجرا در آورد.سپس به نظام دستگاه اجرائی و اداره وزارتخانه‌ها می پردازد: در هر مملکت منظمی که دارای تنظیمات صحیح است اداره اجرائی به دست وزارتخانه‌ها می‌باشد خواه سلطنت مطلقه باشد و خواه معتدله عزل و نصب وزرا با پادشاه است.وزارت مادام العمری است و وزیر تا موقعی که تقصیری از او سر نزده نباید عزل شود؛ هر وزیری که یکبار عزل شد دیگر به وزارت نخواهد رسید مگر به رأی مجلس قانونگذار؛ وزیر حق ندارد هیچ شغلی جز وزارت داشته باشد. فهرست وزارتخانه‌های فرانسه را هم می‌دهد.اما آنچه موجب ترقی دولت و ملت و باعث تحصيل طرق ثروت و مكنت است: اشاره‌ای به تاریخ مغرب دارد که به نظر او در دوره باستانی از مدنیّت دور بودند و مردم در حالت بردگی می‌زیستند. ترقی امروزه فرنگ ارتباطی با مسیحیت ندارد، زیرا در قانون نصرانی قانون وجود ندارد و از سیاست نیز نامی نیست.📚افکار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوران قاجار، تالیف فریدون آدمیت و هما ناطق، صفحات ۱۰۶ تا ۱۰۸، انتشارات آگاه، چاپ اول، تهران ۱۳۵۶ خورشیدی@na_ta_ma