🟥احیای ایران‌گرایی توسطِ اردوانِ دومِ اشکانی◻️🟩با این حال برای درکِ عظمتِ انبوه پدیده‌های این دوره و مشارکتِ فعالِ اشکانیان در شکل دادن به واقعیتِ ایرانی، که در مجموع تصویری کاملاً متفاوت از فعالیتِ آنها ارائه می‌دهد، باید به فرآیندهای درونیِ دولتِ ایرانیِ اشکانیان توجه کرد. تمرکزِ همیشگیِ پژوهش‌ها بر مسائلِ سیاستِ خارجی و مبارزاتِ داخلی، این احساس را ایجاد کرده که گویا شاهانِ پارت جز در این دو عرضه کارِ دیگری نداشته‌اند. حال آن‌که قرنِ یکمِ میلادی دوره‌ی پایانِ غم‌انگیزِ یونان‌گرایی و پیروزیِ ایران‌گرایی(نوایران‌گرایی) بوده، که متأسفانه هنوز علمِ تاریخ به آن توجهِ شایسته نکرده است. مبارزه‌ای که در این عرصه درگرفت بُعدِ تاریخی داشت؛ و در این فرایند باید نقشِ اشکانیان را نشان داد و بر آن تأکید ورزید، زیرا بدونِ پیروزیِ ایران‌گرایی در زمانِ اشکانیان، ساسانیان نمی‌توانستند از همان آغازِ فرمانرواییِ خود توسعه‌ای چنان بزرگ را پایه‌ریزی کنند و ایران‌گرایی را به سوی شکوفایی برانند تا بتواند در برابرِ توسعه‌ی همه‌جانبه و فراگیرِ اسلام پایداری کند. مع‌ذلک، غنای این دوره و رویدادهایی که برشمردیم، به پافشاریِ خاصی بر پدیده‌های فرهنگی می‌انجامد. فراموش نکنیم که تاکنون در تاریخ‌نویسی گرایش به بزرگ کردنِ بازی‌های نظامی میانِ رومِ امپراتوری و ایرانِ اشکانی به نتیجه‌ی قاطعی نرسیده جز آن‌که نشان می‌دهد هر دو سو به شدت فرسوده شده بوده‌اند. نکته‌ای که بعداً در موردِ ساسانیان نیز صادق است. در حالی که باید تأکید ورزید که در سده‌ی یکم و شاید دومِ میلادی(که اشکانیان متحملِ شکست‌های سختی در پیکار با روم شدند)فرایندِ فرهنگیِ فوق‌العاده مهمی اتفاق افتاده که همانا پیدایش و رشدِ حماسه‌ی ایرانی است. در دربارِ خاندان‌های بزرگانِ ایرانی، که نه تنهای رقبای سرکشِ قدرتِ شاه بلکه آفرینندگانِ و پرورش‌‌دهندگانِ سنّت‌های بزرگِ ایرانی بودند، شرایطِ مساعدی برای آفرینشِ این حماسه پدید آمد.‌این میراث که قرن‌ها بعد احساس و درک شد، هدیه‌ی اشکانیان به گنجینه‌ی فرهنگِ ایران است که نه تنها از پیکارهای با رومیان، که همیشه نیز کامیاب نبود، کم‌اهمیت‌تر نیست بلکه چه بسا مهم‌تر است. بدونِ در نظر گرفتنِ تمامِ این فرآیندهای لایه‌لایه که متقابلاً در یکدیگر نیز اثر می‌گذاشتند، بررسی و بازسازیِ جامعِ دورانِ فرمانرواییِ اشکانیان امکان‌پذیر نخواهد بود. تجلیِ این فرآیندها، که حتی طرحِ کلی‌شان نیز در روایتِ یونانی_رومی به زحمت به چشم می‌خورد، تنها اکنون است که وضوح و روشنی پیدا کرده و تبدیل به هویتِ تاریخی برای ایرانیان شده است. در پژوهش‌های آینده درباره‌ی تاریخِ اشکانیان در نیمه‌ی دومِ فرمانروایی‌شان، یعنی از سده‌ی یکم تا سومِ میلادی، باید به مسائلی که مطرح کردیم بیش‌تر توجه شود. ‌در این برداشتِ تازه از تاریخِ این دودمان، باید جایگاهی مهم برای اردوانِ دوم(حدودِ ۱۰/۱۱ تا حدودِ ۳۸ میلادی)قائل شویم. گرچه دقیقاً نمی‌دانیم او پیش از جلوس بر تختِ ایران آیا شاهِ مادِ آتروپاتن بوده یا فرمانروای هیرکانیه. اما به هر حال از سوی مادر با اشکانیان خویشاوند بوده است.یوزف ولسکی■شاهنشاهی اشکانی؛ ص ۱۶۹_۱۷۰آرسین@cafe_andishe95