@cgie_org_irآشیانۀ عقاب ♦️دبا: پروندۀ «قلعۀ الموت و استحکامات وابسته» که روزگاری دراز دژ تسخیرناپذیر فرمانروایی اسماعیلیان بود و تا حدود سدۀ ۹ق/ ۱۵م در تاریخ سیاسی و نظامی شمال ایران نقش مهمی داشت، در فهرست میراث ‌جهانی یونسکو جای گرفت. به‌همین‌مناسبت، فرازهایی از مدخل «اَلَموت» در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی نوشتۀ صادق سجادی و عنایت‌الله مجیدی را در پی می‌خوانیم.🔹 «قدمت قلعۀ الموت یا هستۀ اصلی قلعه، به روزگاری کهن‌تر و دست کم به سدۀ ۳ق باز می‌گردد. اگر چه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت، ولی این روایت با گزارش مورخان کهن منافات دارد. جوینی به استناد کتاب تاریخ جیل و دیلم که برای فخرالدولۀ دیلمی نوشته شده است، آورده که یکی از ملوک ارجستان [باید خوانده شود: جستانیان] در ۲۴۶ ق بر کوهی که قلعۀ الموت بر آن است، عمارتی کرد و ملوک دیلم به این دژ مفتخر بودند و شیعۀ اسماعیلیه بدان پشتگرمی داشتند. حمدالله مستوفی آن را ساختۀ الداعی الی الحق، حسن بن زید، در همان سال دانسته است؛ اما ابن اسفندیار در شرح وقایع سال ۳۰۷ق آورده است که علی بن وهسودان تصمیم گرفت داعی صغیر را «به قلعۀ پدران خود، یعنی الموت» فرستند، و می‌توان حدس زد که مراد، قلعۀ پدران و موطن اصلی خود علی بن وهسودان جستانی است که الموت روزگاری در قلمرو ایشان بود. به عقیدۀ برنارد لویس، دژ الموت را یکی از شهریاران دیلم در پی شناسایی صخره الموت توسط عقاب دست‌آموز خود ساخت، و در ۲۴۶ق یکی از حکمرانان علوی آن را تجدید بنا کرد. قلعۀ الموت با آنکه در روزگار هولاکوخان ویران شد، ولی دوباره تجدید بنا گردید و تا اواخر عصر صفوی پا برجا بود. 🔸دربارۀ موقعیت الموت باید گفت فراوانی آب موجب حاصل‌خیزی آن می‌شده، از موقعیت سوق‌الجیشی خاصی هم برخوردار بوده، کلید دروازۀ دیلمان تا گیلان به شمار می‌آمده است و از آنجا امکان دسترسی سریع به قزوین و ایالات مرکزی ایران که از نقاط حساس دعوت اسماعیلیه بوده، به سرعت فراهم می‌شده است. افزون بر همۀ اینها، الموت بر دژهای اطراف اشراف داشته، به نحوی که ساکنان آنها همه می‌توانستند در مواقع لزوم با علامتهایی به یکدیگر پیام رسانند. کثرت این دژها که این منطقۀ نسبتاً بزرگ، استوار و محصور ایجاد می‌کرد، می‌توانست از علل انتخاب الموت به عنوان مقر فرماندهی اسماعیلیه توسط حسن صباح بوده باشد.» ▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ٩١ تا ٩٨ از جلد دهم دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:https://www.cgie.org.ir/fa/article/247324/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA@cgie_org_ir