پرنده‌ی سپید آسمانِ سرزمینم را دوست ندارد: غیاب صلح در موسیقی معاصر ایران 🔻✍ شاید این واقعیت که ایر

پرنده‌ی سپید آسمانِ سرزمینم را دوست ندارد: غیاب صلح در موسیقی معاصر ایران 🔻✍ شاید این واقعیت که ایران، دست‌کم در سه سده‌ی گذشته، به هیچ سرزمینی تعرض نکرده و در عمل آغازگر‌ جنگ با هیچ کشوری نبوده، چنین رویکردی را رقم زده اما به هر روی در بزنگاه‌های اجتماعیِ ایران، صلح یکی از مضامین اصلیِ ترانه‌های اعتراضی نبوده است. اما آنچه در دنیای معاصر به‌عنوان موسیقی اعتراضی شناخته می‌شود و چهره‌های برجسته‌ای همچون باب دیلن، جون بائز و جان لنون از جمله نمادهای آن بوده‌اند، بر تشویق به صلح متمرکز است. مثلاً ترانه‌ی «تق تق می‌زنم به در بهشت از آثار باب دیلن که یکی از مشهورترین ترانه‌های ضدجنگ دهه‌ی هفتاد است ــ دورانی که جنگ ویتنام تمام نشده و جنگ سرد ادامه دارد ــ مشخصاً در نکوهش جنگ است. سربازی در میانه‌ی جنگ در حال مرگ است و در این حال از مادرش می‌خواهد که درجه‌ی نظامی را از سینه‌اش بردارد چون دیگر احتیاجی به آن ندارد. جان لنون هم در ترانه‌ی مشهور تصور کن حتی مفهوم مرز را ــ که تعرض به آن یا صیانت از آن، رایج‌ترین علت جنگ است ــ زیر سؤال می‌برد و دنیایی عاری از مفاهیم کشور و مرز را توصیف می‌کند که همه‌ی ساکنانش در آرامش به سر می‌برند. اقتباسی از این ترانه که توسط سیاوش قمیشی خوانده شد یکی از معدود ترانه‌های مشهور فارسی با محوریت صلح است. مروری بر رویدادهای اجتماعی و آثار موسیقاییِ خلق‌شده‌ی هم‌پای آنها می‌تواند به فهم بهتر این مسئله کمک کند.✍ جریان (کانون) چاووش که اکثر اعضایش را کسانی تشکیل می‌دادند که در ۱۷ شهریور ۵۷ از رادیو استعفا داده بودند (هوشنگ ابتهاج، محمدرضا لطفی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان) نه تنها در دوران انقلاب به‌شدت فعال بودند بلکه در دوره‌ی جنگ هم علیه تعرض به خاک وطن موضع گرفتند. در دوران جنگْ مداحان هم تأثیرگذار بودند زیرا صدای آنها جریان غالب موسیقی در رادیو و تلویزیون را تشکیل می‌داد. موسیقی‌دانان هم سرودهایی مناسب دفاع و مبارزه ساختند. پیش از این به یکی از آثار کانون چاووش‌ (سپیده) اشاره کردم. جریان چاووش بسیار مهم است زیرا نوعی زیبایی‌شناسی مطلوب (دست‌کم از نظرِ هنرمندانِ پیشروی آن دوران) با رویدادی اجتماعی تلاقی می‌کند. به عبارت دیگر، هم‌سو شدن قشرِ نخبه‌ی موسیقی کلاسیک ایرانی با تغییر بزرگ اجتماعی چاووش را به یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ موسیقی ایران تبدیل کرد. البته نباید نادیده گرفت که جریان چاووش در نخستین سال‌های پس از انقلاب در غیاب دیگر گونه‌های موسیقی و در غیبت چهره‌های برجسته‌ای مثل دلکش، ناصر مسعودی، کسایی، شهناز و خوانساری قلندری می‌کرد. در جریان چاووش حتی یک اثر هم در مذمت جنگ و در ستایش صلح ساخته نشد. نه تنها در چاووش‌ها بلکه در آثار بعدی هنرمندانی که به لطف این جریان مطرح شدند به چنین موضوعاتی پرداخته نشد.✍ اتفاقات سال ۱۳۸۸ متفاوت بود. جامعه‌ی ایران درگیر جنبش اعتراضیِ بزرگی بود. در آن زمان، صداهای مستقل چندان به‌ گوش نمی‌رسید اما شجریان به‌عنوان شمایلِ هنرمند مردمی، دو تصنیف بسیار مهم را در فاصله‌ی کوتاهی از هم در شهریور آن سال منتشر کرد: «ای شادی آزادی» و «زبان آتش» (تفنگت را زمین بگذار). «زبان آتش» یکی از معدود تصنیف‌های معروفی بود که در مذمت زبانِ اسلحه سخن می‌گفت. یعنی با ذات خشونت مقابله می‌کرد. دشمن را برادر می‌خواند و از او می‌خواست که «تفنگ» را بر زمین بگذارد چون زبان این وسیله «آتش و آهن» است. «زبان آتش» سروده‌ی فریدون مشیری بود که در میان شاعران سیاسی و انقلابی پیش از انقلاب جایی نداشت و او را با شعر لطیف و ساده‌ی «کوچه» یا همان بی‌تو مهتاب شبی... می‌شناختند. کاری که شجریان و مجید درخشانی با شعرِ مشیری کردند، اتفاق ویژه‌ای بود. یعنی در بزنگاه ۸۸ که هنوز بسیاری از مردم به اصلاح ساختار سیاسی امیدوار بودند و نامزد معترض انتخابات ریاست‌جمهوری هم طرفدارانش را به راهپیمایی «سکوت» ــ اعتراض به شیوه‌ای صلح‌آمیز ــ دعوت کرده بود، این هنرمندان با چنین تصنیفی در پی ترویج رواداری و دعوت به گفت‌وگوهای صلح‌آمیز بودند اما این بارقه‌ خاموش شد.@NashrAasoo 💭