تبارشناسی کتاب:دن‌کیشوتِ زبان: علیه رؤیای زبانِ ناب✍سینا جهاندیده 1⃣دوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ،ف

تبارشناسی کتاب:دن‌کیشوتِ زبان: علیه رؤیای زبانِ ناب✍سینا جهاندیده 1⃣دوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ،فلسفه، هنر و ادبیات،چالش:سره‌گرایی با یک پرسش ساده آغاز می‌شود: چرا زبان خود را از واژه‌ها و ساختارهایی که بیگانه می‌پنداریم پاک نکنیم و به زبان «اصیل» بازنگردیم؟ پرسش در نگاه نخست معقول به نظر می‌رسد، زیرا هر زبانی تاریخی دارد و هر جامعه‌ای حق دارد از میراث زبانی خود پاسداری کند. اما همین پرسش، اگر تا انتهای منطقی خود دنبال شود، ما را با تناقضی بنیادین روبه‌رو می‌کند: کدام زبان را باید اصیل بدانیم؟ زبان فردوسی؟ سعدی؟ حافظ؟ فارسی میانه؟ فارسی باستان؟ و اگر یکی از این مقاطع را به عنوان زبان اصیل انتخاب کنیم، چه چیزی به ما اجازه می‌دهد که این مقطع را بر دیگر مقاطع تاریخ زبان ترجیح دهیم؟مشکل از همین‌جا آغاز می‌شود که سره‌گرایی معمولاً تاریخ زبان را می‌پذیرد، اما منطق تاریخ را نمی‌پذیرد. زبان را دارای گذشته می‌داند، اما نمی‌پذیرد که زبان در طول گذشته تغییر کرده است. گذشته را به عنوان میراث می‌پذیرد، اما تغییر را که شرط انتقال همین میراث بوده است، نوعی انحراف تلقی می‌کند. گویی زبان در نقطه‌ای از تاریخ به صورت ناب و کامل پدیدار شده و پس از آن به تدریج دچار آلودگی شده است. بنابراین وظیفه‌ی انسان امروز، در این تصور، نه ساختن زبان، بلکه بازگرداندن زبان به وضعیت پیشین است. این همان لحظه‌ای است که پروژه‌ی زبانی، بی‌آنکه خود بداند، به پروژه‌ای علیه زمان تبدیل می‌شود.برای فهم این مسئله باید میان دو شیوه‌ی نگاه به زبان تمایز بگذاریم؛ تمایزی که فردینان دو سوسور در زبان‌شناسی مدرن صورت‌بندی کرد: هم‌زمانی و درزمانی. در مطالعه‌ی هم‌زمانی، زبان را در یک مقطع مشخص، به مثابه نظامی از روابط، بررسی می‌کنیم؛ اما در مطالعه‌ی درزمانی، دگرگونی همین نظام را در امتداد زمان دنبال می‌کنیم. این دو نگاه به زبان با یکدیگر تعارض ندارند؛ مکمل یکدیگرند. زبان فارسی امروز را نمی‌توان بدون تاریخش فهمید، اما تاریخ فارسی نیز نمی‌تواند جای زبان فارسی امروز را بگیرد.گلستان سعدی و شاهنامه‌ی فردوسی به ما امکان می‌دهند صورت‌های تاریخی زبان فارسی را ببینیم؛ صورت‌هایی که با فارسی امروز پیوستگی دارند، اما عیناً با آن یکی نیستند. واژگان، نحو، صرف، معنا، آهنگ جمله و حتی شیوه‌ی سازمان‌یافتن تجربه در زبان تغییر کرده است. ما امروز وقتی سعدی را می‌خوانیم، هم با زبان خود مواجهیم و هم با فاصله‌ای تاریخی که میان زبان او و زبان ما قرار دارد. همین فاصله است که امکان خواندن تاریخی زبان را فراهم می‌کند.اما اگر کسی این فاصله را نبیند و بخواهد زبان یک عصر گذشته را عیناً در زمان اکنون به کار گیرد، اتفاق جالبی رخ می‌دهد: زبان او از نظر تاریخی متعلق به یک زمان است، اما گوینده و مخاطبش متعلق به زمان دیگری‌اند. اینجاست که نوعی ناهم‌زمانی زبانی شکل می‌گیرد. اگر این ناهم‌زمانی آگاهانه باشد، می‌تواند به هنر تبدیل شود. نویسنده می‌تواند عمداً زبان فردوسی یا سعدی را وارد متن معاصر کند تا فضای تاریخی بسازد، طنز ایجاد کند، فاصله‌گذاری کند یا حتی زبان اکنون را از طریق زبان گذشته نقد کند. در این حالت، کهن‌گرایی به یک تکنیک هنری تبدیل شده است؛ هنرمند دقیقاً می‌داند که زبانش متعلق به زمان دیگری است و از همین فاصله معنا می‌آفریند.اما اگر گوینده این فاصله را نبیند و تصور کند زبان گذشته هنوز همان زبان طبیعی و بی‌واسطه‌ی اکنون است، وضعیت دیگری رخ می‌دهد. در اینجا دیگر با آرکائیسم هنری مواجه نیستیم، بلکه با نوعی تداخل زمانی ـ زبانی مواجهیم؛ گویی ذهن گوینده در یک زمان تاریخی زندگی می‌کند و بدن و مخاطبانش در زمان دیگری. چنین زبانی، بی‌آنکه قصد داشته باشد، می‌تواند پارودیک شود. زیرا میان آنچه گوینده می‌خواهد جدی بگوید و آنچه مخاطب از زبان او دریافت می‌کند، فاصله‌ای ایجاد می‌شود که خود تولیدکننده‌ی طنز است.اینجاست که تمثیل دن‌کیشوت معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند. دن‌کیشوت فقط کسی نیست که به گذشته علاقه دارد؛ مسئله‌ی اصلی او ناتوانی در تشخیص تغییر جهان است. او جهان جدید را با دستگاه ادراکی جهان شوالیه‌های گذشته می‌بیند. آسیاب بادی را غول می‌بیند، مهمانخانه را قلعه می‌پندارد و واقعیت اجتماعی جدید را در قالب روایتی تاریخی بازسازی می‌کند. ذهنیت او با زمان خودش هم‌زمان نیست.طنز دن‌کیشوت دقیقاً در همین شکاف متولد می‌شود: دن‌کیشوت یک جهان را می‌بیند و جهان دیگری وجود دارد. او در جهان واقعی زندگی می‌کند، اما با مفاهیم جهان گذشته آن را تفسیر می‌کند. پارودیِ دن‌کیشوت نتیجه‌ی این است که یک ذهنیت تاریخی در زمان تاریخی دیگری به کار افتاده است. او به معنای دقیق کلمه یک شخصیت «ناهم‌زمان» است.↕️