زبان را نمی‌توان با بخشنامه زنده نگه داشت علی‌رضا پنجه‌ییدوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ، فلسفه، هن

زبان را نمی‌توان با بخشنامه زنده نگه داشت علی‌رضا پنجه‌ییدوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ، فلسفه، هنر و ادبیات، چالش:این تصور که اقتصاد، فرهنگ، سلامت، زبان و دیگر وجوه زندگی اجتماعی را می‌توان با فرمانی از بالا ساخت، سامان داد یا حفظ کرد، یکی از خطاهای دیرپای جوامع متمرکز است. جامعه، برخلاف یک اداره، با بخشنامه تولید نمی‌شود؛ فرهنگ نیز با دستور اداری استمرار نمی‌یابد.زبان، شاید یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این واقعیت باشد.زبان در فرمانروایی هیچ قدرتی متولد نمی‌شود و با دستور هیچ قدرتی هم نمی‌میرد. قدرت می‌تواند به زبانی امتیاز رسمی بدهد، آن را وارد نظام آموزشی و اداری کند، رسانه و اقتصاد را به آن زبان سامان دهد و در نتیجه دامنه‌ی کاربردش را گسترش دهد؛ همان‌گونه که می‌تواند با محروم‌کردن زبان دیگری از این امکانات، حوزه‌ی کاربرد آن را محدود کند. اما میان «قدرت سیاسی بر زبان» و «ماهیت زبانی» باید تفاوت گذاشت.خرده‌فرهنگ‌ها و زبان‌های پیرامونی، در ساختارهای نابرابر قدرت، طبیعتاً از امکانات برابر با فرهنگ و زبان غالب برخوردار نیستند. مسئله از همین‌جا آغاز می‌شود: زبان رسمی فقط یک زبان در کنار زبان‌های دیگر نیست؛ هنگامی که آموزش، دیوان، رسانه، اقتصاد و فرصت اجتماعی عمدتاً در مدار آن می‌چرخند، به زبان دارای سرمایه‌ی اجتماعی و نهادی بیشتر تبدیل می‌شود. در چنین وضعی، زبان‌های محلی اگر نتوانند خود را در خانواده، رسانه، ادبیات، هنر و زیست روزمره بازتولید کنند، به‌تدریج حوزه‌های کاربردشان را از دست می‌دهند.اما این فرآیند را نباید با «تجزیه‌طلبی» یکی گرفت.دفاع از زبان گیلکی الزاماً به معنای مطالبه‌ی جدایی سیاسی نیست؛ همان‌گونه که سخن‌گفتن از حقوق یک زبان محلی را نمی‌توان به‌خودی‌خود پروژه‌ای سیاسی برای گسستن از کلیت ملی تلقی کرد. زبان پیش از آن‌که پرچم سیاسی باشد، زیست‌جهان انسان‌هاست؛ حافظه‌ی شنیداری یک جامعه، بخشی از تجربه‌ی زیسته‌ی آن و یکی از ابزارهای تولید و انتقال معناست.از همین رو، رفتار آرکائیک با زبان گیلکی نیز راه حفظ آن نیست.این‌که برای گیلکی نسخه‌ای از گذشته بسازیم و بکوشیم زبان امروز را به صورتی باستانی و دست‌نخورده بازگردانیم، تقریباً به همان اندازه ناممکن و بی‌معناست که بخواهیم امروز به زبان هخامنشیان سخن بگوییم. زبان امروز فارسی نیز همان زبان روزگار هخامنشی نیست. زبان‌ها در طول زمان دگرگون می‌شوند؛ واژه می‌گیرند، واژه از دست می‌دهند، نحو و آواهایشان تغییر می‌کند، با زبان‌های دیگر تماس پیدا می‌کنند و خود را با جهان تازه‌ای که گویشورانشان در آن زندگی می‌کنند، سازگار می‌سازند.زبان موجود زنده‌ای است که تاریخ خود را در خود حمل می‌کند.می‌توان برای توضیح این فرایند از تصویری طبیعی‌تر استفاده کرد: زبان مانند سنگی است که از کوه جدا شده و وارد رودخانه‌ی تاریخ شده است. آب و برخورد با سنگ‌های دیگر، لبه‌های آن را می‌ساید و صیقل می‌دهد؛ اما همین فرسایش، سنگ را نابود نمی‌کند، بلکه به آن شکلی تازه می‌بخشد. هر سنگ، در نقطه‌ای از مسیر رود، هندسه‌ی خاص خود را پیدا می‌کند.هرچه سنگ به سرچشمه نزدیک‌تر باشد، نشانه‌های بیشتری از وضعیت آغازین خود را حفظ کرده است؛ اما این به معنای «اصیل‌تر بودن» آن در معنای ارزشی نیست. اصالت زبان را نباید با میزان فاصله‌اش از اکنون اندازه گرفت.زبان گیلکی نیز چنین است.گیلکی امروز محصول تمام تماس‌ها، دگرگونی‌ها، جابه‌جایی‌ها، تجربه‌های تاریخی و زیست اجتماعی گیلان است. آنچه امروز بر زبان گیلکی می‌گذرد نیز بخشی از تاریخ همین زبان خواهد شد. بنابراین، اگر قرار است از گیلکی دفاع کنیم، باید از گیلکیِ زنده دفاع کنیم، نه از موزه‌ای زبانی که گویشور امروزی نتواند در آن زندگی کند.برای مثال، وقتی یک گیلک می‌گوید:«شیون فومنی: گاب از شما بختره /هزار جوری ناز مرا می‌بره/ خیال کونی نان مرا می‌دخی؟»با یک شیء باستان‌شناختی مواجه نیستیم؛ با زبان زنده‌ای مواجهیم که در اکنون نفس می‌کشد، شوخی می‌کند، اعتراض می‌کند، عاطفه می‌سازد و جهان روزمره را روایت می‌کند. همین امکان کاربرد است که به زبان حیات می‌دهد.زبان را نمی‌توان فقط با حفظ واژه‌ها حفظ کرد.اگر زبان در خانه گفته نشود، اگر کودک آن را از والدین نشنود، اگر در گفت‌وگوی روزمره کاربرد نداشته باشد، اگر نتواند در شعر و داستان و ترانه و رسانه و فضای مجازی حضور پیدا کند، اگر نتواند تجربه‌ی جهان معاصر را بیان کند، فرهنگستان و بخشنامه و شعار، به‌تنهایی قادر به نجاتش نخواهند بود.زبان زمانی زنده است که برای گفتن چیزی در اکنون، ضرورت داشته باشد.از این منظر، مسئله‌ی گیلکی نه بازگشت به گذشته، بلکه توانایی ادامه‌دادن در آینده است. بقیه در پایین👇https://t.me/davat1394/18530