2⃣↕️اگر این منطق را به زبان منتقل کنیم، می‌توان گفت زبان نیز می‌تواند دن‌کیشوتی شود. وقتی صورت زبانی متعلق به یک عصر تاریخی بدون آگاهی از فاصله‌ی تاریخی‌اش به زمان دیگری منتقل شود، ممکن است زبان در موقعیتی پارودیک قرار گیرد. نه به این دلیل که زبان کهن خنده‌دار است، بلکه به این دلیل که ذهنیت گوینده نسبت به زمان زبانش ناآگاه است.این تمایز بسیار مهم است. استفاده از زبان کهن الزاماً پارودی نیست. حافظ، سعدی، فردوسی و دیگر شاعران کلاسیک بخشی از سرمایه‌ی زبانی ما هستند و نویسنده‌ی معاصر نیز می‌تواند آگاهانه از این سرمایه استفاده کند. مسئله در «کهن‌بودن» زبان نیست؛ در نسبت آگاهی ما با کهنگی آن است. اگر نویسنده بداند که زبان را از گذشته به اکنون آورده است، فاصله‌ی تاریخی می‌تواند به ماده‌ی خلاقیت تبدیل شود. اما اگر تصور کند گذشته همچنان بی‌هیچ تغییری حاضر است، خود گرفتار همان وضعیتی می‌شود که دن‌کیشوت گرفتار آن بود: زندگی در اکنون با دستگاه ادراکی گذشته.از این منظر، سره‌گرایی افراطی نوعی دن‌کیشوتیسم زبانی است. سره‌گرا می‌خواهد جهان زبانی امروز را با معیارهای یک جهان زبانی گذشته سامان دهد. او به جای اینکه بپرسد زبان اکنون چگونه کار می‌کند، می‌پرسد زبان چگونه باید باشد تا شبیه گذشته شود. به جای توصیف واقعیت زبانی، به تجویز واقعیت زبانی می‌پردازد؛ و این همان جایی است که فاصله‌ی میان زبان‌شناسی و ایدئولوژی پدیدار می‌شود.زبان‌شناس می‌پرسد مردم چگونه سخن می‌گویند، زبان چگونه تغییر کرده است، واژه‌ها چگونه معنا عوض کرده‌اند و ساختارهای نحوی چگونه تحول یافته‌اند. سره‌گرا غالباً از نقطه‌ی دیگری آغاز می‌کند: مردم چگونه باید سخن بگویند؟ در پرسش نخست، زبان موضوع شناخت است؛ در پرسش دوم، زبان موضوع انضباط.اما زبان چیزی نیست که بتوان آن را با فرمان یک فرد منضبط کرد. زبان یک قرارداد فردی نیست؛ یک کنش جمعی است. هیچ‌کس به تنهایی نمی‌تواند زبان را تغییر دهد. حتی اگر شاعری بزرگ، استاد دانشگاهی بانفوذ یا نهادی قدرتمند واژه‌ای را پیشنهاد کند، این واژه زمانی وارد زبان می‌شود که کاربران زبان آن را بپذیرند، تکرار کنند و در موقعیت‌های واقعی ارتباطی به کار گیرند. زبان در جایی زنده است که مردم آن را به کار می‌برند، نه در جایی که درباره‌ی آن تصمیم گرفته می‌شود.به همین دلیل، ادعای تغییر فردی زبان تا حد زیادی ادعایی دن‌کیشوت‌وار است. دن‌کیشوت می‌خواهد جهان بیرون را مطابق ذهنیت خود تغییر دهد، اما جهان بیرون تابع تخیل او نیست. سره‌گرای افراطی نیز ممکن است بخواهد زبان جامعه را مطابق تصور خود از زبان درست تغییر دهد، در حالی که زبان، مانند آسیاب‌های بادی دن‌کیشوت، به دستور او از حرکت نمی‌ایستد.این البته به معنای بی‌اثر بودن فرد نیست. افراد می‌توانند زبان را تحت تأثیر قرار دهند؛ شاعران و نویسندگان می‌توانند واژه‌های تازه بسازند، کاربردهای جدید ایجاد کنند و حتی مسیر تحول زبان را تغییر دهند. اما این تأثیر زمانی تاریخی می‌شود که از سطح فرد فراتر رود و وارد حافظه و کاربرد جمعی شود. زبان محصول کنش متقابل هزاران و میلیون‌ها گوینده است. فرد می‌تواند جرقه بزند، اما نمی‌تواند به تنهایی آتش زبان را روشن نگه دارد.از همین‌جا استعاره‌ی «جراحی زبان» نیز معنای خود را پیدا می‌کند. اگر زبان ارگانیسمی زنده باشد، ممکن است گاهی نیاز به مراقبت، اصلاح یا حتی جراحی داشته باشد؛ اما جراح زبان یک فرد نیست. جراحی واقعی زبان در سطح اجتماعی و تاریخی اتفاق می‌افتد. جامعه واژه‌ای را می‌پذیرد، واژه‌ای را کنار می‌گذارد، معنای واژه‌ای را تغییر می‌دهد و ساختی نحوی را جایگزین ساخت دیگری می‌کند. این فرایند نه با فرمان، بلکه با کاربرد تحقق پیدا می‌کند.سره‌گرا در اینجا با دشواری دیگری نیز روبه‌رو می‌شود: اگر زبان زنده است، پس چرا باید هر تغییر آن را فساد بدانیم؟ اگر زبان در طول تاریخ پوست انداخته است، چرا باید پوست مرده را دوباره به تن آن بازگردانیم؟زبان برای زنده ماندن ناگزیر از تغییر است. واژه‌هایی از میان می‌روند، واژه‌هایی پدید می‌آیند، معانی دگرگون می‌شوند و ساختارها تغییر می‌کنند. آنچه امروز برای ما طبیعی است، ممکن است برای فارسی‌زبان چند قرن پیش نامأنوس بوده باشد. و آنچه برای او طبیعی بوده، ممکن است امروز برای ما کهن و نامأنوس باشد.بنابراین زبان نه شیئی موزه‌ای است و نه بنایی که بتوان آن را در یک وضعیت «اصیل» متوقف کرد. زبان رودخانه است؛ و رودخانه اگر متوقف شود، دیگر رودخانه نیست.3⃣در اینجا باید میان پاسداشت زبان و سره‌گرایی تمایز بگذاریم. پاسداشت زبان یعنی شناخت تاریخ آن، خواندن متون کلاسیک، حفظ گنجینه‌ی واژگان، تقویت آموزش زبان، گسترش توانایی‌های بیانی و امکان‌پذیر کردن تولید ادبی و علمی در فارسی. اما سره‌گرایی افراطی گاهی پاسداشت را با بازگرداندن گذشته اشتباه می‌گیرد.↕️