۲۸ مرداد؛ وقتی کودتا زبان ادبیات را هم به تبعید فرستاد✔️ بابک شاکردوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ، فل

۲۸ مرداد؛ وقتی کودتا زبان ادبیات را هم به تبعید فرستاد✔️ بابک شاکردوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ، فلسفه، هنر و ادبیات، چراغ‌راه:کودتای ۲۸ مرداد فقط دولت مصدق را سرنگون نکرد؛ دستور زبانِ ادبیات ایران را هم عوض کرد. در هفته‌های پس از کودتا، تمام مطبوعات چپ و نشریات حامی مصدق بسته شدند، چاپخانه‌هایشان مصادره شد و نویسندگان و دبیرانشان یا زندانی شدند یا گریختند.  بنابراین ادبیات پس از ۱۳۳۲ را نمی‌شود صرفاً با «شکست» و «یأس» توضیح داد؛ باید از سانسور و حذف یک سنت سیاسی شروع کرد. مهدی اخوان ثالث، که به دلیل فعالیت سیاسی و ارتباط با حزب توده دو بار بازداشت و سرانجام حدود یک سال زندانی شد، این شکست را به یکی از ماندگارترین اقلیم‌های شعر فارسی تبدیل کرد. زمستان در ۱۳۳۵ منتشر شد: «سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت / سرها در گریبان است». این «سرما» استعاره‌ای زیبا برای افسردگی نبود؛ صورت شاعرانه‌ی جامعه‌ای بود که پس از کودتا، امکان گفت‌وگوی سیاسی‌اش را از دست داده بود. اخوان را می توان سخنگوی نسلی دانست که پس از سقوط مصدق، احساس خیانت و بی‌پناهی می‌کرد. حتی تسلی و سلام اخوان، خطاب به «پیر محمد احمدآبادی» و نوشته‌شده در ۱۳۳۳، نشان می‌دهد که شعر چگونه به زبان رمز برای اشاره به مصدق و شکست کودتا پناه برد. اینجا ادبیات عقب‌نشینی نکرد؛ سیاست را زیر پوست استعاره پنهان کرد.اگر اخوان «شکست» را به سرمای تاریخی تبدیل کرد، احمد شاملو تلاش کرد نگذارد شکست به سکوت تبدیل شود. او پیش از کودتا نیز با گرایش‌های چپ شناخته می‌شد؛ مجموعه آهنگ‌های فراموش‌شده در ۱۳۲۶، قطعنامه در ۱۳۳۰ و آهن‌ها و احساس در ۱۳۳۲ منتشر شده بودند و پس از کودتا بازداشت شد و حدود چهارده ماه زندان کشید؛ آهن‌ها و احساس نیز توقیف و نابود شد و بخشی از ترجمه‌ها و دست‌نوشته‌هایش از میان رفت. در شعر او، زبان از تغزل خصوصی به زبان اعتراض اجتماعی و انسانی حرکت کرد؛  نادر نادرپور مسیر دیگری رفت و شکست تاریخی را با زبان تغزلی و نمادین ثبت کرد: «این شام تیره‌دل که در او یک ستاره نیست».این تفاوت مهم است: ادبیات پس از کودتا یکدست نبود؛ بخشی به یأس رفت، بخشی به نماد، بخشی به عشق و بخشی به اعتراض. فروغ فرخزاد نیز در همین فضای بسته، به جای شعار سیاسی، خودِ زن، تن، میل و زندگی خصوصی را به میدان مناقشه بدل کرد؛ و همین امر نشان می‌دهد مقاومت ادبی الزاماً با واژگان مستقیم سیاسی اتفاق نمی‌افتاد. مسئله این بود که وقتی گفتنِ «کودتا» خطرناک می‌شد، ادبیات شروع کرد به گفتنِ چیزهایی که حکومت ترجیح می‌داد اصلاً گفته نشوند.در داستان‌نویسی، اتفاق حتی پیچیده‌تر بود. جلال آل‌احمد در سرگذشت کندوها (۱۳۳۳) شکست جنبش را در تمثیل کندو و کمپانی‌های نفتی روایت کرد؛ داستانی که در آن مسئله‌ی سلطه، استثمار و امکان شورش زنبورها علیه «کمندعلی‌بک» صاحب کندوهاست. مدیر مدرسه نیز بعدها جامعه‌ای را تصویر کرد که فساد و اقتدار در تار و پود نهادهای روزمره‌اش نفوذ کرده است. بهرام صادقی با ملکوت و داستان‌های سنگر و قمقمه‌های خالی، جهان دیگری ساخت: آدم‌هایی عصبی، مضطرب، بی‌اعتماد، بیمار و گرفتار در موقعیتی که حتی طنز هم بوی مرگ می‌دهد. می توان آغاز «دوره دوم رشد داستان کوتاه فارسی» را دقیقاً از کودتای ۲۸ مرداد تا انقلاب ۱۳۵۷ دانست و در کنار آل‌احمد و ابراهیم گلستان و به‌آذین، نسلی را برشمرد که در همین فضای پساکودتا شکل گرفت؛ از محمود دولت‌آبادی و اسماعیل فصیح تا محمود کیانوش و اصغر الهی. این تناقض بزرگ ۲۸ مرداد است: سرکوب سیاسی، ادبیات را خفه نکرد؛ آن را از خیابان به زیرزمین، از بیانیه به تمثیل و از قهرمان به آدم معمولی منتقل کرد. و درست همین‌جا باید نقش چپ را دوباره به روایت برگرداند؛ چون وقتی مطبوعات و سازمان‌های چپ حذف شدند، ادبیات بخشی از آن چیزی شد که سیاست رسمی نمی‌توانست تحمل کند.شاید جنجالی‌ترین نکته این باشد که ادبیات ایران پس از کودتا را نباید ادبیات شکست دانست؛ باید آن را ادبیاتِ حافظه‌ی شکست دانست. احمد محمود سال‌ها بعد، در همسایه‌ها، زندگی یک نوجوان و فضای اجتماعی اهواز را به میدان روایت سیاست و کودتا آورد؛ رمان در میانه دهه ۱۳۴۰ نوشته شد اما انتشارش سال‌ها با مشکل مجوز روبه‌رو بود و سرانجام در ۱۳۵۳ منتشر شد. صمد بهرنگی، غلامحسین ساعدی، هوشنگ گلشیری، محمود دولت‌آبادی و دیگران نیز هرکدام به شکلی دیگر ادبیات را به سمت جامعه، فرودستان، خشونت، بیگانگی و بحران قدرت بردند. در کنار اینها، کانون نویسندگان ایران در اواخر دهه ۱۳۴۰ شکل گرفت و چهره‌هایی چون به‌آذین، فریدون تنکابنی و محمدعلی سپانلو در مبارزه با سانسور هزینه دادند؛ برخی از آنان بازداشت و محاکمه شدند.