از «نوشتن به گیلکی» تا «خلق با گیلکی»تحلیل و بررسی دو متن منتشر شده در صفحه «گیلتاج» مزدک پنجه‌ایسور

از «نوشتن به گیلکی» تا «خلق با گیلکی»تحلیل و بررسی دو متن منتشر شده در صفحه «گیلتاج» مزدک پنجه‌ایسورخِ پابزار دوات، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ، فلسفه، هنر و ادبیات، چالش:کورکی همه تا روزانِ مانستان کفش‌فروشی جولوب بئسا یو ناجه مره سورخِ پابزارا فاندرست. بازون خودسِ مییان او چسبِ زخمانا کی داشتی جیندیرست و خو پئرِ گبا یاد بارد کی بوگوفته بو: «اگر بتانی ان ماه مییانی هر روز تی چسبِ زخمانا بوفروشی، آخر ماه او سورخِ کفشانا تی ره هینم.»کورکی‌تا ایوارده کفشانا فاندرست و خو مره بوگوفت: «یعنی من وا دوعا بوکونم کی هر روز صد نفرِ دس و پایو برِ دیم زخم‌زیبیلا به کی من اوشانا چسب بوفروشم...»بازون خو شانه یا جورا گیفت و رادکفت بوگوفت: «نه، خودا نوکونه. من اصلن پابزار نخایم.»صابران و شاکرانِ جا بهشتهایتا جی عربانِ ملوک کی معروف به بدخلقی و زشتی سر و دیم بو، اتفاقن ایتا خوشگلِ زن داشتی باوقار و خوش‌سولوک.ایی روزا زن روبوکود خو مردا بوگوفت: «بوخودا قسم ملک، کی امان هردوتانِ جا بهشته!»ملک تعجب مره واورسه: «چوتو؟ جه کویا دانی امان هردوتان بهشت شیم؟»زن بوگوفت: «چون در عالم، شوهری بدهیبره یو اکبیری تر و بدسولوک تر جه تو وجود ناره. من ان زشتی یو بدسولوکی مره ساختن درم و صبر کودن درم. خودا صابرانا دوس داره!»ملک واورسه: «خاب من کی هم زشت و بدگیل و هم بداخلاق ایسم بهشتتِ مییان چی کونم؟»زن بوگوفت: «دونیا مییان جه من خوشگیل تر و خوش رفتارتر کی تو جور بد انگ مرداک مره بسازه کوی ایسا؟ دینم و ایشناوم تو همیشه جه ان نعمتی کی خودا ترا فادا شوکر کودن‌دری! خاب شاکران نی بهشت شیدی.»خواندن این دو متن گیلکی در صفحه «گیلتاج» برای من بیش از آنکه صرفاً فرصتی برای داوری درباره دو نوشته باشد، پرسشی  را به ذهنم متبادر می‌سازد از این حیث که چرا بخش مهمی از ادبیات گیلکی هنوز بیش از آنکه درگیر خلق ادبیات باشد، درگیر حفظ و معرفی زبان است؟ هر دو متن با وجود تفاوت در منطق روایت، به سنت حکایت‌نویسی نزدیک‌اند. «سورخِ پابزار» یک حکایت طنزآمیز با موقعیتی ساده و پایان‌بندی صریح است و «صابران و شاکرانِ جا بهشته» نیز ساختار آشکارتری از حکایت اخلاقی و طنز شفاهی دارد. بنابراین شاید دقیق‌تر آن باشد که هر دو را «حکایت‌های طنزآمیز گیلکی» یا «روایت‌های کوتاه فولکلوریک» بدانیم تا قصه یا داستان کوتاه به معنای مدرن. اما ارزش آنها را نباید از همین منظر نفی کرد. این نوع نوشته‌ها در حفظ واژگان، ساختار زبان و استمرار روایت شفاهی گیلکی نقش مهمی دارند. در زبانی که در معرض کاهش کاربرد و فراموشی قرار دارد، هر تلاش برای نوشتن، خواندن و تولید متن به زبان گیلکی واجد اهمیت فرهنگی است.با این حال اما به نظر می‌رسد بخشی از نویسندگان گیلکی هنوز دو وظیفه را هم‌زمان بر دوش می‌کشند: نخست نوشتن متن و دومی معرفی زبان گیلکی. ولی وقتی وظیفه دوم بر اولی غلبه می‌کند، طبیعی است که متن بیشتر به حکایت، خاطره، روایت شفاهی و بازگویی داستان‌های پندآموز نزدیک می‌شود و کمتر به تجربه فرم‌های تازه و مسائل انسان معاصر می‌پردازد. بناراین به نظر شاید وقت آن باشد که میان دو مفهوم تفاوت بگذاریم: «نوشتن به گیلکی» و «خلق ادبیات با گیلکی». چرا که در اولی، مسئله این است که نشان دهیم می‌توان گیلکی نوشت؛ و واژه‌ها را ثبت کنیم نیز دستور را به کار ببریم و زبان را زنده نگه داریم. اما در مرحله بعد، زبان نباید فقط وسیله‌ی بیان و موضوع اثر باشد؛ به قول فرمالیست‌های روس، باید ماده‌ی خلاقه‌ی اثر شود. نویسنده باید بتواند با گیلکی درباره تجربه‌های پیچیده انسان امروز بنویسد و حتی فرم‌های تازه‌ای را تجربه کند. به عبارت دیگر، در حال حاضر پرسش مهمی که می‌تواند متعاقبا مطرح کنم این است که چرا ادبیات گیلکی هنوز درگیر «چگونه گیلکی بنویسیم» است، در حالی که بهتر است به این مرحله برسیم که از خود بپرسیم «با گیلکی چه می‌توان نوشت؟» در واقع این تغییرِ کوچک می‌تواند نشانه عبور از مرحله‌ی صرفاً حفظ زبان به مرحله‌ی خلق ادبی با زبان باشد.معتقدم، دو حکایت منتشرشده در «گیلتاج» را می‌توان بخشی از مرحله نخست دانست؛ متونی ارزشمند در استمرار زبان و سنت شفاهی اما شاید در کنار آنها باید منتظر متن‌هایی نیز باشیم که نه برای معرفی گیلکی، بلکه برای کشف امکان‌های تازه‌ی ادبیات در گیلکی نوشته شده‌اند.@giltajhttps://t.me/davat1394/18527