درباره‌ی شعر پارسیهگلترجمه‌: نریمان جهانزاد پانتئیسم شرقی در اسلام، به‌ویژه به دست پارسیان، به شکلی والاتر و با رهایی سوبژکتیو ژرف‌تری تکوین یافته است. حالا در اینجا پیوند خاصی میان این نوع پانتئیسم و شاعر در مقام فرد در کار است:(الف) از آنجا که شاعر مشتاقِ دیدار الوهیت در همه‌چیز است - و به‌راستی نیز آن را همه‌جا می‌بیند - فردیت خویش را در پیشگاه او قربانی می‌کند. اما در همین فداکاری، حضور درونی و ژرف الوهیت را در هستیِ خویش، که اینک گشوده و رها شده، بازمی‌یابد. بدین‌سان، در ژرفنای وجودش، آرامشی باطنی، سعادتی بی‌قید و شوری بی‌مهار زاده می‌شود؛ آن حالت شورمندانه‌ی مشرقی که با چشم‌پوشی از فردیت، در ابدیت و مطلق محو می‌گردد و در همه‌چیز سیمای خداوند را می‌بیند و درک می‌کند.این اندماج الوهیت در درون، این زیست سرمست و مخمور در خداوند به عرفان پهلو می‌زند. در این زمینه، جلال‌الدین رومی (۱۲۰۷–۱۲۷۳) بیش از هر کس سزاوار ستایش است. روکرت نمونه‌هایی دل‌انگیز و زیبا از آثار او را در اختیار ما قرار داده است. قدرت کلام شگفت‌آور روکرت به او این امکان را می‌دهد که همچون شاعران پارسی با واژگان و قافیه‌ها به شکلی هنرمندانه و آزاد بازی کند.عشق به خدا - آن عشقی که در آن، انسان با تسلیمِ محض، فردیت خویش را در ذات یگانه‌ی الهی ذوب می‌کند، همان ذاتی که اکنون در چهار سوی عالم جلوه‌گر است، آنکه همه‌چیز از اوست و به او بازمی‌گردد - در اینجا به کانونی بدل می‌شود که از دل آن، پرتوی گسترده و بی‌مرزش به همه‌ی جهات و نواحی ساطع می‌گردد.(ب) افزون بر این، در معنای دقیق والایی، چنانکه به‌زودی خواهیم دید، برترین اشیاء و باشکوه‌ترین ترکیب‌ها تنها همچون زینتی صرف برای خداوند به کار می‌روند، برای ستایش و بزرگ‌داشتِ ذات یگانه، که در برابر دیدگان ما قرار گرفته‌اند تا عظمت او را به‌عنوان پروردگار کل هستی اعلام کنند. اما در پانتئیسم، حضور درونی الوهیت در اشیاء خودِ وجود دنیوی، طبیعی و انسانی را به مرتبه‌ای مستقل‌تر، جلیل‌تر و والاتر ارتقا می‌بخشد. حیات شخصیِ روح چون در پدیده‌های طبیعی و امور انسانی جاری می‌شود به آن‌ها حیات می‌بخشد و آن‌ها را روح‌دار و معنوی می‌سازد و بدین‌سان پیوندی نو میان احساس درونی و روحِ شاعر با موضوعات شعرش برقرار می‌سازد. دلی که سرشار از این جلال روحانی‌ست در خودْ آرام، مستقل، رها، مستغنی، معظم و باوقار است؛ و در این اینهمانیِ مثبت با خویش، روحِ اشیاء را تخیل می‌کند و آنگاه آن را از آنِ خود می‌سازد تا به وحدتی آرام‌ با آن دست یابد. دل با اشیاء در طبیعت و شکوه آن‌ها، با معشوق و میخانه، و خلاصه با هر آنچه سزاوار ستایش و عشق است به صمیمی‌ترین و شادترین قرابت می‌رسد.احساس ژرف و رمانتیکِ دل در مغرب‌زمین نیز از میل به انجذاب در زندگی طبیعت حکایت دارد، اما روی هم رفته، خاصه در سرزمین‌های شمالی، این احساس رنگی از اندوه، اسارت و حسرت‌ دارد. چنین احساسی به شکل سوبژکتیو باقی و در خود فروبسته می‌ماند و از این رو خودمحور و احساساتی می‌گردد. این احساس ژرفِ فشرده و پریشان به‌ویژه در ترانه‌های محلی اقوام بدوی نمایان می‌شود. در برابر آن، احساسی ژرف اما آزاد و روشن‌دل خاصِ مردمان شرقی‌ست، خاصه پارسیانِ مسلمان که با گشاده‌رویی و شعف هستی خویش را به‌تمامی در راه خداوند و هر آن‌چه سزاوار ستایش است فدا می‌کنند. با این‌حال، در همین فداکاری، گوهر آزاد و مستقل خود را حفظ می‌کنند؛ استقلالی که حتی در پیوند با جهان پیرامون محفوظ می‌ماند.از این‌رو، در پرتو شور و اشتیاق، گسترده‌ترین سرخوشی و رهاییِ بی‌پرده در بیان احساس رخ می‌نماید؛ بیانی که در دلِ غنای بی‌پایانِ تصاویرِ درخشان و پرشکوه، نوای ماندگارِ شادی، زیبایی و نیک‌بختی را به طنین درمی‌آورد. انسان شرقی، چون با رنج و ناخوشی روبه‌رو شود، آن را چون فرمانی ناگزیر از جانب سرنوشت می‌پذیرد؛ و بدین‌سان، بی‌آنکه در بند سرکوب، احساساتی‌گری یا افسردگیِ ناشی از نارضایتی افتد، در ژرفای خود آرام و استوار باقی می‌ماند.👇👇👇