«سهراب»در پیکار با «هور»مسعود امیرزادهشاهنامه فردوسی را اگر تنها مجموعه‌ای از داستان‌های حماسی بدانی

«سهراب»در پیکار با «هور»مسعود امیرزادهشاهنامه فردوسی را اگر تنها مجموعه‌ای از داستان‌های حماسی بدانیم، از مهم‌ترین لایه آن غافل مانده‌ایم. آنچه شاهنامه را از یک اثر صرفاً ادبی فراتر می‌برد و به اثری فلسفی و تمدنی تبدیل می‌کند، این است که تقریباً همه روایت‌های آن در کنار وجه اسطوره‌ای و حماسی، حامل الگویی از مناسبات عمیق حیات انسانی‌اند؛ الگوهایی که بارها و بارها در تاریخ و در زندگی اجتماعی تکرار می‌شوند.داستان نبرد سهراب و رستم یکی از روشن‌ترین این الگوهاست. سهراب در جست‌وجوی پدر خویش به میدان می‌آید، اما او را نمی‌شناسد و درست در همان ناآگاهی، شمشیر به سوی ریشه وجود خود می‌کشد. این تراژدی فقط داستان پدری و پسری نیست؛ روایت شکافی است که میان «امر نو» و «امر برآمده از گذشته» پدید می‌آید.امر نو هرگز از خلأ متولد نمی‌شود. هیچ پدیده‌ای از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. هر آنچه سر برمی‌آورد، بر شانه تاریخ، سنت، حافظه و تجربه‌های پیشین ایستاده است. اما هنگامی که این امر نو نسبت خود را با ریشه‌هایش از دست بدهد، گذشته برایش به موجودی بیگانه تبدیل می‌شود و در نتیجه، نخستین قربانی تحول، خودِ بنیان‌های حیات خواهد بود. سهراب، بی‌آنکه بداند، رستم را هدف می‌گیرد؛ یعنی همان نیرویی را که امکان ظهور او را فراهم کرده است.بخش مهمی از آنچه در تاریخ معاصر ایران رخ داده، شباهتی شگفت با همین تراژدی دارد. توسعه‌ای بی‌هویت و بی‌ریشه که همانند سهراب، نادانسته پدر خویش را می‌کشد.هورالعظیم یکی از دردناک‌ترین صورت‌های این تراژدی است.چند سال پیش همراه جمعی از دوستان برای بازدید از هورالعظیم به آن منطقه رفتیم. هنگام بازدید، نیروهای حراست ما را بازداشت کردند و چند ساعتی در گرمای سنگین تابستان، در کانکسی کوچک نگه داشتند. آن بازداشت، برخلاف انتظار، فرصتی شد برای گفتگو با برخی از نیروهای حراست و کارکنان مجموعه.آنچه بیش از هر چیز مرا تکان داد، این بود که بسیاری از این نیروهای حراست، خود فرزندان همان مردم محلی بودند؛ مردمانی که روزگاری زندگی‌شان با هور گره خورده بود. خانواده‌هایی که در نیزارها، آبراهه‌ها، گاومیش‌داری و کشاورزی هور روزگار می‌گذراندند. بسیاری از آنان از شیوخ و بزرگان طوایف هور بودند؛ کسانی که در مضیف‌های هورالعظیم زندگی‌ای مستقل، آبرومند و ریشه‌دار داشتند و منزلت اجتماعی‌شان از دل همان بوم‌سازگان برمی‌خاست.اما اکنون در استخدام شرکتی قرار گرفته بودند که مأمور حفاظت از تأسیساتی بود که همان زیست‌بوم را از میان برده بود. فرزندان هور، نگهبانان نابودی هور شده بودند.در هورالعظیم همزمان با تالاب چیزی دیگر نیز از میان رفت: یک شیوه زندگی. فرهنگی که با آب تالاب شکل گرفته بود، زبان و واژگان خود را داشت، آیین‌های خود را داشت، نوع خاصی از رابطه انسان با طبیعت را نمایندگی می‌کرد. سدسازی‌های بالادست، جاده‌کشی‌ها، استخراج نفت و مداخلات گسترده عمرانی، تنها آب را جابه‌جا نکردند؛ حافظه سرزمین را از هم پاشید. وقتی بوم‌سازگان فرو می‌پاشد، فرهنگ نیز به دنبال آن فرو می‌پاشد،که فرهنگ چیزی بیرون از طبیعت نیست که ادامه همان سازمان‌یافتگی طبیعت در زندگی انسان است.و امروز، آن اکوسیستمی که هنوز با همه زخم‌هایش ایستاده است. پناهگاه نیمه‌جان که شاید هنوز مأمن آخرین دسته‌های پرندگان مهاجر، زیستگاه شماری از آبزیان و پستاندارانی باشد که در هورالعظیم برای بقا می‌جنگند، بار دیگر در آستانه همان تراژدی قرار گرفته است. این بار نام آن را «توسعه میدان نفتی سهراب» گذاشته‌اند.چه نام عجیبی!گویی تاریخ، استعاره خود را تکرار می‌کند. میدان نفتی سهراب، همان سهرابی است که دوباره خنجر کشیده است تا این بار کار ناتمام را به پایان برساند و آخرین رمق پدر را نیز بگیرد. آنچه از هورالعظیم باقی مانده، دیگر تنها یک تالاب نیست؛ واپسین نشانه‌های زیستی این سرزمین است. اگر این نیز از میان برود،بخش دیگر از گنجینه حیات ایران نابود میشود.شاید در این نبرد، سهراب در آغاز پیروز شود. تکنولوژی، ماشین‌آلات، جاده‌ها و دکل‌های نفتی ممکن است یک پیروزی دیگر بر طبیعت ثبت کنند و آخرین بخش‌های بکر هور را نیز به تصرف درآورند. اما این پیروزی، همانند پیروزی سهراب بر رستم، پیروزی بر خویشتن است. زیرا آنچه کشته می‌شود، سرچشمه‌ای است که خودِ توسعه نیز از آن نیرو می‌گیرد.تراژدی توسعه در ایران، از نگاه من، دقیقاً در همین نقطه نهفته است. ما توسعه را نه به معنای امتداد حیات، بلکه به معنای گسستن از ریشه‌های حیات فهمیده‌ایم. این همان پیکار سهراب و رستم است؛ پیکار که در آن دشمن، بیگانه نیست، بلکه فرزند همان سرزمینی است که تیغ را بر سینه پدر فرود می‌آورد.گویی باز صدای حزن انگیزی در این تالاب خشکیده و پر از درد پیچیده است:«هیچ قومی چنین فجیع به کشتن خویش برنخاست.»https://t.me/didehbaanzistboom