⚖💧ساسانیان و سازگاری با سیلاب؛ راز آبی شهر دایره‌ای فیروزآباد🖋 صادق جمالی؛ کارشناس امور مهندسی آب 🔹 بخش یکم◽️شاید در نگاه نخست، فیروزآباد ساسانی فقط شهری عجیب و باشکوه به نظر برسد؛ شهری دایره‌ای با حلقه‌های متحدالمرکز و خیابان‌هایی که مانند پره‌های چرخ از مرکز به سوی بیرون کشیده شده‌اند. اما این هندسه، فقط برای زیبایی یا نمایش قدرت طراحی نشده بود. پشت این نظم هندسی، منظومه‌ای بسیار بزرگ‌تر قرار داشت: مدیریت آب و سازگاری با سرزمین در مقیاس یک دشت.◽️اردشیرخوره، نخستین پایتخت ساسانی، در دشتی ساخته شد که شرایط هیدرولوژیک پیچیده‌ای داشت؛ بخش‌هایی از آن مستعد سیلاب و بخش‌های کم‌ارتفاع آن گرفتار آب‌ماندگی و تالاب‌های فصلی بود. پژوهش‌های ژئوباستان‌شناسی جدید نشان می‌دهد که در آغاز دوره ساسانی، هم‌زمان با شکل‌گیری اردشیرخوره، تغییرات گسترده‌ای در سامانه آب دشت ایجاد شد و بخش قابل‌توجهی از تالاب‌های موجود از میان رفت. این نکته اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد رابطه انسان و آب در فیروزآباد صرفاً رابطه‌ای به شکل مهندسان امروزی برای بازیگوشی با آب نبود، بلکه نوعی سازگاری فعال با شرایط هیدرولوژیک سرزمین بود.◽️آنچه امروز از بالا به شکل یک دایره می‌بینیم، در واقع مرکز یک شبکه بزرگ‌تر بود. آثار کانال‌ها، مسیرهای آب، حوض‌ها، قنات‌ها، آبگذرها و آبراهه‌ها از محدوده شهر فراتر می‌رفتند. حتی دو محور اصلی که از مرکز شهر عبور می‌کردند، در مقیاسی بسیار وسیع‌تر با سازمان‌دهی دشت ارتباط داشتند و آثار برخی از این خطوط تا حدود ۱۰ کیلومتر از مرکز شهر دنبال شده است.◽️بنابراین، شاید بهتر باشد فیروزآباد را نه صرفاً «شهر دایره‌ای»، بلکه «شهرِ مرکز یک سامانه مدیریت سرزمین و آب» بدانیم؛ سامانه‌ای که در آن شهر، کشاورزی و منابع آب از یکدیگر جدا نبودند. این نگاه، شباهت جالبی با مفهوم امروزی مدیریت یکپارچه آب و سرزمین دارد؛ یعنی به جای آنکه شهر را موجودیتی مستقل از محیط طبیعی بدانیم، آن را بخشی از یک سامانه بزرگ‌تر ببینیم.◽️🔸سازگاری با طبیعت؛ بجای مبارزه با سیلاب◽️نکته مهم اینجاست که مهندسی آب در فیروزآباد فقط برای رساندن آب به شهر و مزارع نبود. دشت از یک سو رواناب و سیلاب‌های فصلی دریافت می‌کرد و از سوی دیگر در مناطق کم‌ارتفاع با مشکل زهکشی و ماندابی‌شدن مواجه بود. شبکه آبراهه‌ها، کانال‌ها، حوض‌ها و دیگر ابنیه آبی امکان می‌داد آب هدایت، ذخیره، توزیع و در نهایت تخلیه شود. در چنین الگویی، هدف لزوماً «از بین بردن سیلاب» نیست؛ بلکه هماهنگ کردن زندگی و سکونت با چرخه آب است.◽️پژوهش‌های جدید حتی نشان داده‌اند که حوض اردشیر، در مجاورت کاخ اردشیر، پیش از دوره ساسانی بخشی از یک مجموعه تالابی بزرگ‌تر بوده و در آغاز دوره ساسانی به شکل قابل‌توجهی توسعه یافته است. یعنی انسان نه‌تنها با آب موجود سازگار شد، بلکه در مقیاس چشمگیری چهره هیدرولوژیک سرزمین را تغییر داد. این همان نقطه‌ای است که مفهوم سازگاری از یک واکنش منفعل فراتر می‌رود: زیرا کهساسانی شرایط طبیعی را می‌شناسد، ظرفیت‌های آن را درک می‌کند و سپس با ایجاد زیرساخت، خود را با آن هماهنگ می‌سازد و هم‌زمان بخشی از محیط را نیز تغییر می‌دهد.◽️🔸هندسه‌ای برای سازمان‌دهی سرزمین◽️اینجاست که شکل دایره‌ای فیروزآباد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. محورهای شعاعی شهر می‌توانستند ارتباط میان مرکز حکومتی، دروازه‌ها، مسیرهای دسترسی، اراضی پیرامونی و شبکه‌های آبی را منظم کنند. این نظم، امکان سازمان‌دهی بهتر زمین‌های کشاورزی و توزیع آب را فراهم می‌کرد؛ البته این یک فرضیه قوی است و مدرک مستقیمی نداریم که نشان دهد خودِ فرم دایره‌ای شهر با هدف مشخصِ سازگاری با سیلاب و نه کنترل آن انتخاب شده است.◽️واقعیت تاریخی جالب‌تر از این است: هندسه شهر بخشی از یک سازمان‌دهی گسترده‌تر برای شهر، زمین و آب بود؛ سازمان‌دهی‌ای که امکان سازگاری بهتر با شرایط طبیعی دشت را فراهم می‌کرد.◽️🔸«کنترل» یا «همزیستی با چرخه آب»◽️اگر بخواهیم منطق این سامانه را با زبان امروز توضیح دهیم، می‌توان آن را چنین تصور کرد:کوهستان → رواناب و سیلاب → کانال‌ها و آبراهه‌ها → حوضچه‌ها‌ و آبگیرها → اراضی کشاورزی → تخلیه آب اضافی◽️در این الگو، سیلاب فقط یک تهدید نیست؛ بخشی از چرخه منابع آب است. آب می‌تواند هدایت شود، بخشی از آن ذخیره شود، بخشی به زمین‌های کشاورزی برسد و آب اضافی نیز از طریق مسیرهای مناسب تخلیه شود. این نوع نگاه، از نظر مفهومی به آنچه امروز در برنامه‌ریزی پایدار و سازگاری با اقلیم مطرح می‌شود نزدیک است: به جای جنگ با فرآیندهای طبیعی، باید ظرفیت جذب، هدایت و سازگاری شهر و سرزمین را افزایش داد.🆔 t.me/watlawgovernance