ارزیابی پیامدهای مقاله ظریف برای امنیت ملی ایران و موازنه منطقه‌ای✍ رامین مجنون پیله روددانشجوی دکتر

ارزیابی پیامدهای مقاله ظریف برای امنیت ملی ایران و موازنه منطقه‌ای✍ رامین مجنون پیله روددانشجوی دکتری علوم سیاسی و پژوهشگر سیاست خارجی و روابط بین المللمقاله اخیر محمدجواد ظریف در نشریه Foreign Affairs را باید نه صرفاً یک متن دیپلماتیک، بلکه بازتاب یک «چارچوب مفهومی خاص» از امنیت، تهدید و نظم منطقه‌ای دانست. این چارچوب، بیش از آنکه مبتنی بر منطق بازدارندگی سخت و سیاست قدرت باشد، بر کاهش امنیتی‌سازی ایران و انتقال مسئله امنیت از حوزه تقابل به حوزه تنظیم‌گری سیاسی استوار است. همین تغییر زاویه نگاه، منشأ پیامدهای مهمی برای امنیت ملی ایران و موازنه منطقه‌ای است.از منظر امنیت ملی ایران، مهم‌ترین پیامد این مقاله، تضعیف تدریجی منطق «بازدارندگی فعال» به نفع نوعی «بازدارندگی تعهدمحور» است. در متن، فرض بنیادین آن است که امنیت ایران نه از طریق افزایش هزینه تهدید برای دشمن، بلکه از راه اطمینان‌بخشی به طرف مقابل و کاهش برداشت تهدیدآمیز از ایران حاصل می‌شود. این رویکرد، اگرچه در ادبیات لیبرال امنیتی قابل دفاع است، اما در محیطی مانند خاورمیانه که فاقد نهادهای امنیت جمعی کارآمد و تضمین‌های الزام‌آور است، می‌تواند به کاهش قدرت چانه‌زنی راهبردی ایران منجر شود. تجربه خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ به‌روشنی نشان داد که تعهدات سیاسی بدون پشتوانه سخت، در برابر تغییرات قدرت در واشنگتن بسیار آسیب پذیر هستند. (Waltz, 2012؛ Mearsheimer, 2019).مقاله ظریف عملاً بر این پیش‌فرض استوار است که ایالات متحده و متحدانش در صورت کاهش تهدید ادراک‌شده از ایران، از فشار، تحریم و حتی گزینه نظامی دست خواهند کشید. این فرض با واقعیات رفتاری آمریکا همخوانی کامل ندارد؛ زیرا تحریم‌ها و فشارها علیه ایران صرفاً محصول نگرانی هسته‌ای نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان مهار قدرت‌های مستقل منطقه‌ای است. (Dueck, 2021). در چنین چارچوبی، ارائه تعهدات امنیتی یک‌جانبه یا نیمه‌متقابل می‌تواند ابزارهای بازدارندگی ایران را پیش از دریافت تضمین‌های واقعی تضعیف کند.در سطح موازنه منطقه‌ای، پیام مقاله ظریف به‌طور ضمنی بازتعریف نقش ایران از یک «بازیگر موازنه‌ساز» به یک «بازیگر تنظیم‌شونده» است. این تغییر پیامدهای مهمی دارد. ایران طی دو دهه گذشته با استفاده از ظرفیت‌های سخت و نرم خود، توانسته موازنه منطقه‌ای را از وضعیت تک‌قطبیِ مورد نظر آمریکا و اسرائیل خارج کند. حضور ایران در معادلات عراق، سوریه، لبنان و خلیج فارس، بخشی از یک راهبرد موازنه‌ساز بوده که هدف آن افزایش هزینه اقدام نظامی علیه ایران بوده است. (Posen, 2014).با این حال، مقاله ظریف تلاش می‌کند این نقش را به‌صورت تدریجی «نرمالیزه» کند؛ به این معنا که ایران به‌جای بازیگری که موازنه را به‌هم می‌زند، به بازیگری تبدیل شود که در چارچوب قواعد تعریف‌شده توسط نظم لیبرال موجود عمل می‌کند. این تغییر، در کوتاه‌مدت ممکن است فشارهای دیپلماتیک را کاهش دهد، اما در میان‌مدت می‌تواند دست ایران را در رقابت ژئوپلیتیک با اسرائیل، عربستان و حتی ترکیه محدود کند. به‌ویژه اسرائیل که اساس امنیت خود را بر برتری نظامی مطلق و جلوگیری از ظهور هرگونه موازنه منطقه‌ای بنا کرده است، از چنین تغییری بیشترین نفع را خواهد برد. (Inbar, 2020).از منظر آمریکا نیز، این مقاله همسو با راهبرد «مهار بدون جنگ» است؛ راهبردی که هدف آن نه توافق پایدار، بلکه کنترل رفتار ایران با حداقل هزینه نظامی است. در این چارچوب، کاهش امنیتی‌سازی ایران به معنای پایان فشار نیست، بلکه به معنای انتقال فشار از حوزه نظامی به حوزه حقوقی، اقتصادی و هنجاری است؛ حوزه‌هایی که در آن‌ها آمریکا و اروپا دست بالاتر را دارند.در جمع‌بندی می‌توان گفت مقاله ظریف، اگرچه از منظر دیپلماسی تنش‌زدا و کاهش خطر جنگ قابل فهم است، اما از منظر امنیت ملی و موازنه قدرت منطقه‌ای، حاوی ریسک‌های ساختاری است. این متن بیش از آنکه بر «بازدارندگی مبتنی بر قدرت» تکیه کند، بر «اعتمادسازی در نظامی بی‌اعتماد» بنا شده است. در محیطی که تضمین‌های امنیتی معتبر وجود ندارد، هرگونه کاهش یک‌جانبه یا زودهنگام ابزارهای بازدارندگی می‌تواند به تضعیف موقعیت راهبردی ایران منجر شود و موازنه منطقه‌ای را بار دیگر به سود رقبای ایران تغییر دهد.